Shloka 27
Sanatsujāta on the Imperceptible Eternal Light (यत्तच्छुक्रं महज्ज्योतिः)
जैसे सब ओर जलसे परिपूर्ण बड़े जलाशयके प्राप्त होनेपर जलके लिये अन्यत्र जानेकी आवश्यकता नहीं होती, उसी प्रकार आत्मज्ञानीके लिये सम्पूर्ण वेदोंमें कुछ भी प्राप्त करनेयोग्य शेष नहीं रह जाता ।। अड्गुष्ठमात्र: पुरुषो महात्मा न दृश्यते सौहृदि संनिविष्ट: । अजक्षरो दिवारात्रमतन्।द्रितश्न सतं मत्वा कविरास्ते प्रसन्न:,यह अंगुष्ठमात्र अन्तर्यामी परमात्मा सबके हृदयके भीतर स्थित है, किंतु सबको दिखायी नहीं देता। वह अजन्मा, चराचरस्वरूप और दिन-रात सावधान रहनेवाला है। जो उसे जान लेता है, वह ज्ञानी परमानन्दमें निमग्न हो जाता है
yathā sarvataḥ jalena paripūrṇe mahati jalāśaye prāpte jalārtham anyatra gantum na āvaśyakam, tathā ātmajñāninaḥ sarveṣu vedeṣu kiñcid api prāptavyaṁ śeṣaṁ na tiṣṭhati. aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo mahātmā na dṛśyate sauhṛdi sanniviṣṭaḥ; ajaḥ akṣaraḥ divārātram atandritaḥ—taṁ santaṁ matvā kaviḥ āste prasannaḥ.
جیسے ہر طرف پانی سے لبریز عظیم ذخیرۂ آب مل جانے پر پانی کے لیے کہیں اور جانے کی حاجت نہیں رہتی، ویسے ہی آتما-جْنانی کے لیے تمام ویدوں میں سے کچھ بھی حاصل کرنے کے لائق باقی نہیں رہتا۔ وہ مہاتما پُرُش، جو انگوٹھے کے برابر ہے، سب کے ہردے میں اندرْیامی ہو کر بسا ہے، مگر سب کو دکھائی نہیں دیتا۔ وہ اَج، اَکشَر، اور دن رات بے غفلت بیدار رہنے والا ہے؛ اسے سَتْی جان کر جو پہچان لے، وہ کَوی-جْنانی پرسکون مسرت میں ٹھہر جاتا ہے۔
सनत्सुजात उवाच
Educational Q&A
Sanatsujāta teaches that once the Self is realized, scriptural learning no longer remains an external ‘means to gain’—like water-seeking ends when one reaches a full reservoir. The supreme inner Person, subtle and heart-abiding, is unborn and imperishable; knowing Him brings settled serenity and freedom from dependence on outer supports.
In Udyoga Parva, as the Kuru crisis moves toward war, Dhṛtarāṣṭra is instructed by the sage Sanatsujāta. The discourse shifts the king’s attention from anxiety, policy, and mere textual knowledge to the inner ground of dharma—Self-knowledge—present in the heart and capable of granting clarity and peace amid impending conflict.