Shloka 56
हंस–साध्यसंवादः, वाक्-निग्रहः, महाकुल-लक्षणम्, शान्ति-उपायः
Hamsa–Sādhya Dialogue; Restraint of Speech; Marks of Noble Lineage; Means to Peace
राजन्! आपका कल्याण हो, मनुष्योंमें सदा पाँच प्रकारका बल होता है; उसे सुनिये। जो बाहुबल नामक प्रथम बल है, वह निकृष्ट बल कहलाता है; मन्त्रीका मिलना दूसरा बल है; मनीषीलोग धनके लाभको तीसरा बल बताते हैं और राजन! जो बाप-दादोंसे प्राप्त हुआ मनुष्यका स्वाभाविक बल (कुटुम्बका बल) है, वह “अभिजात” नामक चौथा बल है। भारत! जिससे इन सभी बलोंका संग्रह हो जाता है तथा जो सब बलोंमें श्रेष्ठ बल है, वह पाँचवाँ 'बुद्धिका बल' कहलाता है ।। महते यो5पकाराय नरस्य प्रभवेन्नर: । तेन वैरं समासज्य दूरस्थो<स्मीति नाश्वसेत्,जो मनुष्यका बहुत बड़ा अपकार कर सकता है, उस पुरुषके साथ वैर ठानकर इस विश्वासपर निश्चिन्त न हो जाय कि मैं उससे दूर हूँ (वह मेरा कुछ नहीं कर सकता)
rājan! tava kalyāṇaṁ bhavatu; manuṣyeṣu sadā pañcavidhaṁ balaṁ bhavati, tac chṛṇu. yat bāhubala-nāma prathamaṁ balaṁ, tad nikṛṣṭaṁ balaṁ ucyate; mantri-lābhaḥ dvitīyaṁ balam; dhana-lābhaṁ tṛtīyaṁ balaṁ manīṣiṇaḥ prāhuḥ; rājan, yat pitṛ-paitāmaha-prāptaṁ manuṣyasya svābhāvikaṁ balaṁ (kuṭumba-balam), tad “abhijāta”-nāma caturthaṁ balam. bhārata! yena etāni sarvāṇi balāni saṅgṛhyante, yaś ca sarveṣu baleṣu śreṣṭhatamaṁ balam, tat pañcamaṁ “buddhi-balam” iti kathyate. mahate yo’pakārāya narasya prabhaven naraḥ, tena vairaṁ samāsajya dūrastho’smīti nāśvaset.
ودُر نے کہا—اے راجن! تمہارا بھلا ہو۔ انسانوں میں ہمیشہ پانچ قسم کی قوتیں ہوتی ہیں؛ انہیں سنو۔ پہلی قوت بازو کی قوت ہے؛ اسے ادنیٰ قوت کہا گیا ہے۔ قابل وزیروں اور مشورے کا حاصل ہونا دوسری قوت ہے۔ دانا لوگ دولت کے حصول کو تیسری قوت قرار دیتے ہیں۔ اور اے راجن! جو قوت باپ دادا سے ملی ہوئی، انسان کی فطری اور خاندان کی پشت پناہی والی قوت ہے، وہ ‘ابھیجات’ نام کی چوتھی قوت ہے۔ اے بھارت! جس کے ذریعے یہ سب قوتیں یکجا ہو کر درست سمت پاتی ہیں، اور جو سب قوتوں میں برتر ہے—وہ پانچویں ‘قوتِ عقل’ ہے۔ لہٰذا جو شخص کسی کو بڑا نقصان پہنچا سکتا ہو، اس سے دشمنی باندھ کر یہ سمجھ کر بےفکر نہ ہو کہ ‘میں اس سے دور ہوں’۔
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura ranks forms of power and asserts that intellect (buddhi) is the highest because it gathers and directs all other resources—physical force, ministers, wealth, and family backing. He also warns against complacent hostility: do not assume safety merely because you are ‘far away’ from someone capable of great harm.
In Udyoga Parva, Vidura counsels King Dhṛtarāṣṭra during the tense pre-war diplomacy. He offers practical and ethical guidance on governance and personal conduct, emphasizing strategic intelligence and caution in dealing with dangerous adversaries.