Shloka 1
हंस–साध्यसंवादः, वाक्-निग्रहः, महाकुल-लक्षणम्, शान्ति-उपायः
Hamsa–Sādhya Dialogue; Restraint of Speech; Marks of Noble Lineage; Means to Peace
पम्प बछ। अंक सप्तत्रिशोड्ध्याय: धृतराष्ट्रके प्रति विदुरजीका हितोपदेश विदुर उवाच सप्तदशेमान् राजेन्द्र मनु: स्वायम्भुवोडब्रवीत् | वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्ष्नत:,विदुरजी कहते हैं--राजेन्द्र! विचित्रवीर्यनन्दन! स्वायम्भुव मनुने इन सत्रह प्रकारके पुरुषोंको आकाशपर मुक्कोंसे प्रहार करनेवाले, न झुकाये जा सकनेवाले, वर्षाकालीन इन्द्रधनुषको झुकानेकी चेष्टा करनेवाले तथा पकड़में न आनेवाली सूर्यकी किरणोंको पकड़नेका प्रयास करनेवाले बतलाया है (अर्थात् इनके सभी उद्यमोंको निष्फल कहा है)
vidura uvāca | saptadaśemān rājendra manuḥ svāyambhuvo 'bravīt | vaicitravīrya-puruṣān ākāśaṁ muṣṭibhir ghnataḥ | anāmyaṁ varṣākālīndra-dhanuṣaṁ nāmayituṁ ceṣṭamānān | agrāhyāḥ sūrya-raśmīn grahītuṁ prayatamānān iti |
ودُر نے کہا—اے راجندر، وِچتروِیریہ کے فرزند! سوایمبھُو منو نے سترہ قسم کے ایسے آدمیوں کا ذکر کیا ہے جن کی کوششیں لاحاصل ہوتی ہیں—جیسے مُکّوں سے آسمان پر ضرب لگانا، برسات کے اندردھنش کی طرح نہ جھکنے والی چیز کو جھکانا چاہنا، یا سورج کی اُن کرنوں کو پکڑنے کی کوشش کرنا جو گرفت میں نہیں آتیں۔
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura warns that some pursuits are inherently futile—like punching the sky or grasping sunrays. A ruler should discern what cannot be achieved by force or stubbornness and avoid wasting effort on impossible or self-defeating aims.
In Udyoga Parva, Vidura counsels King Dhṛtarāṣṭra. Here he cites Svāyambhuva Manu’s classification of ‘seventeen kinds of men’ whose actions are fruitless, using vivid metaphors to urge practical wisdom and ethical governance.