Shloka 53
Adhyaya 32: Saṃjaya’s Return, Audience with Dhṛtarāṣṭra, and Ethical Admonition
(पृथिव्यां सागरान्तायां द्वाविमौ पुरुषाधमौ । गृहस्थश्न निरारम्भ: सारम्भश्नैव भिक्षुकः ।। ) समुद्रपर्यन्त इस सारी पृथ्वीमें ये दो प्रकारके अधम पुरुष हैं--अकर्मण्य गृहस्थ और कर्मोमें लगा हुआ संन्यासी। द्वाविमौ ग्रसते भूमि: सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्,बिलमें रहनेवाले जीवोंको जैसे साँप खा जाता है, उसी प्रकार यह पृथ्वी शत्रुसे विरोध न करनेवाले राजा और परदेश सेवन न करनेवाले ब्राह्मण--इन दोनोंको खा जाती है
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ dvāv imau puruṣādhamau | gṛhasthaś ca nirārambhaḥ sārambhaś caiva bhikṣukaḥ || dvāv imau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva | rājānaṃ cāviruddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam ||
ودُر نے کہا—سمندر سے گھری اس زمین پر دو قسم کے پست آدمی ہیں: ایک وہ گِرہستھ جو کوئی کوشش نہیں کرتا اور مناسب کام نہیں سنبھالتا، اور دوسرا وہ بھکشو/سنیاسی جو دنیاوی کاروبار میں ہی لگا رہتا ہے۔ اور جیسے بلوں میں رہنے والے جانداروں کو سانپ نگل جاتا ہے، ویسے ہی یہ زمین بھی دو کو ‘نگل لیتی’ ہے—وہ راجا جو دشمن کا مقابلہ نہیں کرتا، اور وہ برہمن جو فرض پڑنے پر بھی پردیس (تعلیم، تدریس یا روزی کے لیے) سفر نہیں کرتا۔
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura condemns role-confusion and negligence of duty: a householder must be industrious and responsible, while a renunciant should avoid worldly enterprises. He also stresses functional duties—kings must protect by resisting enemies, and brāhmaṇas must pursue their obligations (including travel/sojourn when needed for learning, teaching, or sustenance).
In Udyoga Parva, Vidura delivers moral-political counsel (nīti) in the tense pre-war context. Here he uses sharp contrasts and a vivid simile (the snake devouring burrow-dwellers) to warn that society and the land itself ‘consume’ those who fail in their appointed responsibilities—especially negligent householders, worldly renunciants, non-defending kings, and brāhmaṇas who refuse necessary pravāsa.