Shloka 44
Adhyaya 32: Saṃjaya’s Return, Audience with Dhṛtarāṣṭra, and Ethical Admonition
एकयाद्े विनिश्िव्य त्री क्षतुर्भिवेशे कुरु । पजञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भव,एक (बुद्धि)-से दो (कर्तव्य और अकर्तव्य)का निश्चय करके चार (साम, दान, भेद, दण्ड)-से तीन (शत्रु, मित्र तथा उदासीन)-को वशमें कीजिये। पाँच (इन्द्रियों)-को जीतकर छः (सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव और समाश्रयरूप) गुणोंको जानकर तथा सात (स्त्री, जूआ, मृगया, मद्य, कठोर वचन, दण्डकी कठोरता और अन्यायसे धनोपार्जन)-को छोड़कर सुखी हो जाइये
ekayā buddhyā viniścitya dve kartavyākartavye | caturbhiḥ sāmadānabhedadaṇḍaiḥ trīn śatrumitrāsīnān vaśe kuru | pañcendriyāṇi jitvā ṣaḍguṇān (sandhivigrahayānāsanadvaidhībhāvasamāśrayān) viditvā sapta tyaktvā sukhī bhava ||
ایک ثابت عقل سے پہلے دو باتوں کا فیصلہ کرو—کیا کرنا چاہیے اور کیا نہیں۔ پھر چار تدبیروں (سام، دان، بھید، دَند) سے تینوں قسم کے لوگوں (دشمن، دوست، غیر جانب دار) کو قابو میں کرو۔ پانچ حواس کو فتح کرو؛ سیاستِ مُلک کے چھ طریقے (صلح، جنگ، کوچ، ٹھہراؤ، دوہری پالیسی، پناہ لینا) سمجھو؛ اور سات ہلاکت خیز لتیں چھوڑ کر خوش رہو۔
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura teaches a compact program for ethical and effective leadership: (1) clear moral discernment (duty vs. non-duty), (2) prudent use of the four political means (conciliation, gifts, division, punishment) to handle enemies, allies, and neutrals, (3) mastery over the senses, (4) knowledge of the six strategic options of governance, and (5) renunciation of seven destructive addictions and injustices—leading to stable happiness.
In Udyoga Parva, as tensions rise toward the Kurukṣetra war, Vidura offers counsel on conduct and governance. This verse is part of his nīti-instruction, presenting numbered principles (one, two, three, four, five, six, seven) to guide a ruler or decision-maker toward dharmic policy and personal discipline.