Shloka 54

Amba approaches the Paraśurāma context; Hotravāhana’s counsel and Akṛtavraṇa’s report (अम्बोपाख्यानम्—रामदर्शनप्रसङ्गः)

Devanagari script

विसर्जितास्मि भीष्मेण धर्म मां प्रतिपादय । मनसाभिवृत: पूर्व मया त्वं पार्थिवर्षभ,“नृपश्रेष्ठ! भीष्मने मुझे छोड़ दिया है; क्योंकि पूर्वकालमें मैंने अपने मनसे आपको ही पति चुन लिया था, अत: आप मुझे धर्मपालनका अवसर दें"

Transliteration

visarjitāsmi bhīṣmeṇa dharma māṃ pratipādaya | manasābhivṛtaḥ pūrvaṃ mayā tvaṃ pārthivarṣabha ||

Translation

“اے نرپ شریشٹھ! بھیشم نے مجھے رخصت کر دیا ہے۔ پس مجھے دھرم کے مطابق راستہ عطا کیجیے؛ کیونکہ پہلے ہی میں نے دل میں آپ ہی کو چُن لیا تھا، اے شاہانِ عالم کے سَرشَری!”

Word by Word

• विसर्जिता: released, dismissed
• विसर्जिता: Karma
• Type: Verb
• Root: विसृज् (धातु) → विसर्जित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन, क्त (past passive participle)

• अस्मि: I am
• अस्मि: Karta
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट् (present), उत्तम, एकवचन

• भीष्मेण: by Bhishma
• भीष्मेण: Karana
• Type: Noun
• Root: भीष्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• धर्मम्: dharma, rightful course
• धर्मम्: Karma
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• माम्: me
• माम्: Karma
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: —, द्वितीया, एकवचन

• प्रतिपादय: establish/guide (me), instruct
• प्रतिपादय: Karta
• Type: Verb
• Root: प्रति + पद् (धातु) (प्रत्यय: णिच्) → प्रतिपादय
• Form: लोट् (imperative), मध्यम, एकवचन

• मनसा: by mind, mentally
• मनसा: Karana
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• अभिवृतः: chosen, selected
• अभिवृतः: Karma
• Type: Verb
• Root: अभि + वृ (धातु) → अभिवृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन, क्त (past passive participle)

• पूर्वम्: formerly, earlier
• पूर्वम्: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: true

• मया: by me
• मया: Karana
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: —, तृतीया, एकवचन

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: —, प्रथमा, एकवचन

• पार्थिवर्षभ: O bull among kings (best of rulers)
• पार्थिवर्षभ: Sampradana
• Type: Noun
• Root: पार्थिव + ऋषभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

Speaker

होत्रवाहन उवाच

Characters & Entities

• Hotravāhana
• Bhīṣma
• pārthivarṣabha (addressed king)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse frames personal intention (having chosen someone in one’s heart) within the demand for dharma: the king is asked to respond not merely by desire or power, but by establishing a rightful, socially and ethically valid course of action.

What is happening in the narrative?

The speaker states that Bhīṣma has released her and she now approaches a king, reminding him that she had already chosen him earlier in her mind, and asks him to grant her a dharmic resolution—implicitly, recognition and acceptance in a lawful manner.