Shloka 71
Ulūka’s Provocation and Keśava’s Counter-Message (उलूकदूत्ये केशवप्रत्युत्तरम्)
युध्यस्वाद्य स्थिरो भूत्वा पश्यामस्तव पौरुषम् | युधिष्ठिरानुरागं च द्वेषं च मयि भारत । कृष्णायाश्व परिक््लेशं स्मरेदानीं यथातथम्,उलूक! नकुलसे भी कहना--'भारत! तुम मेरे कहनेसे अब स्थिरतापूर्वक युद्ध करो। हम तुम्हारा पुरुषार्थ देखेंगे। तुम युधिष्ठिरके प्रति अपने अनुरागको, मेरे प्रति बढ़े हुए द्वेषको तथा द्रौपदीके क्लेशको भी इन दिनों अच्छी तरहसे याद कर लो”
sañjaya uvāca | yudhyasvādya sthiro bhūtvā paśyāmas tava pauruṣam | yudhiṣṭhirānurāgaṃ ca dveṣaṃ ca mayi bhārata | kṛṣṇāyāś ca parikleśaṃ smaredānīṃ yathātatham ulūka |
“آج ثابت قدم ہو کر جنگ کر؛ ہم تیری مردانگی کا زور دیکھیں گے۔ اے بھارت! یُدھِشٹھِر کے لیے تیری محبت اور میرے لیے تیری عداوت— اور کرشنا (دروپدی) نے جو تکلیف سہی—اسے بھی اب جیسے کا تیسا یاد کر۔ اے اُلوک! یہی پیغام کہنا—سب کچھ یوں ہی یاد کر جیسے ہوا تھا۔”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how war rhetoric often weaponizes memory—loyalty, resentment, and past humiliation—to harden resolve. Ethically, it shows the tension between righteous duty (steadfastness in battle) and the corrosive power of hatred and grievance as motivations.
Sañjaya reports a taunting exhortation addressed to Ulūka: the speaker urges a Bhārata warrior to fight firmly and to recall his attachment to Yudhiṣṭhira, his hostility toward the opponent, and Draupadī’s past suffering—using these as fuel to provoke combat and display valor.