Shloka 14
पाण्डवसेनानायकाभिषेकः तथा बलरामागमन-उपदेशः | Appointment of Pandava Commanders and Balarama’s Counsel
धुर्ययो्हययोरेकस्त थान्यौ पार्ष्णिसारथी । तौ चापि रथिनां श्रेष्ठी रथी च हयवित् तथा,प्रत्येक रथके दो-दो घोड़ोंपर एक-एक रक्षक नियुक्त था, एक-एक रथके लिये दो चक्ररक्षक नियत किये गये थे। वे दोनों ही रथियोंमें श्रेष्ठ थे तथा रथी भी अश्वसंचालनकी कलामें निपुण थे। सब ओर सुवर्णमालाओंसे अलंकृत हजारों रथ शोभा पाते थे। शत्रुओंके लिये उनका भेदन करना अत्यन्त कठिन था। वे सब-के-सब नगरोंकी भाँति सुरक्षित थे
Vaiśampāyana uvāca: dhuryayor hayayor ekasthānyau pārṣṇisārathī | tau cāpi rathināṃ śreṣṭhī rathī ca hayavit tathā ||
ہر رتھ کے اگلے جوڑے (دھُریہ) گھوڑوں پر ایک ایک خادم مقرر تھا اور اسی طرح ایک ایک پارشْنی سارتھی (پچھلا محافظ/سارتھی) بھی۔ وہ دونوں رتھیوں میں بہترین تھے—جنگ میں ماہر اور گھوڑوں کو سنبھالنے میں بھی چابک دست؛ اس لیے وہ رتھ دشمنوں کے لیے توڑنا دشوار، قلعہ بند شہروں کی مانند محفوظ تھے۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined preparedness: effective power in war depends not only on heroic fighters but also on trained support roles (guards, charioteers, horse-handlers). Competence and organization are ethical responsibilities of leadership when conflict becomes unavoidable.
Vaiśampāyana describes the war-ready chariot formations: each chariot’s horses and rear were assigned specialized attendants/guards, and the personnel were elite chariot-warriors skilled in driving and horse-management, making the chariots difficult for enemies to penetrate.