Shloka 7
उद्योगपर्व — अध्याय १५१: कृष्णस्य कौरव-अवज्ञा-निर्णयः तथा पाण्डव-योगाज्ञा
Krishna on the Kauravas’ Rejection of Counsel; Pandava Readiness Ordered
आसाद्य सरितं पुण्यां कुरुक्षेत्रे हिरण्वतीम् | सूपतीर्था शुचिजलां शर्करापड्कवर्जिताम्,भरतनन्दन जनमेजय! कुरुक्षेत्रमें हिरण्वती नामक एक पवित्र नदी है, जो स्वच्छ एवं विशुद्ध जलसे भरी है। उसके तटपर अनेक सुन्दर घाट हैं। उस नदीमें कंकड़, पत्थर और कीचड़का नाम नहीं है। उसके समीप पहुँचकर भगवान् श्रीकृष्णने खाईं खुदवायी और उसकी रक्षाके लिये पहरेदारोंको नियुक्त करके वहीं सेनाको ठहराया। महात्मा पाण्डवोंके लिये शिविरका निर्माण जिस विधिसे किया गया था, उसी प्रकारके भगवान् केशवने अन्य राजाओंके लिये शिविर बनवाये
āsādya saritaṃ puṇyāṃ kurukṣetre hiraṇvatīm | sūpatīrthā śucijalāṃ śarkarāpaṅkavarjitām | bharatanandana janamejaya |
وَیشَمپایَن نے کہا—اے بھرت ونش کے فخر جنمیجَے! کوروکشیتر میں ہِرَنوَتی نام کی ایک پُنیہ ندی ہے۔ اس کا پانی نہایت صاف اور پاکیزہ ہے، اس کے کناروں پر عمدہ سْنان گھاٹ ہیں، اور اس میں کنکر، پتھر اور کیچڑ کا نام و نشان نہیں۔ اس ندی کے قریب پہنچ کر شری کرشن نے دفاعی خندقیں کھدوائیں، حفاظت کے لیے پہرے دار مقرر کیے اور وہیں لشکر کو ٹھہرایا۔ جس ضابطے سے مہاتما پانڈوؤں کا لشکرگاہ قائم کی گئی تھی، اسی ترتیب سے کیشو نے دوسرے راجاؤں کے لیے بھی لشکرگاہیں تیار کرائیں۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even on the brink of conflict, leadership should be guided by dharma: choosing a pure, auspicious place, maintaining order, and ensuring protection and fairness in arrangements for allies reflects disciplined, responsible kingship rather than reckless aggression.
The narrator describes the sacred river Hiraṇvatī in Kurukṣetra and then notes that Kṛṣṇa, upon reaching it, organized the army’s halt by digging defensive trenches, appointing guards, and establishing camps—first as done for the Pāṇḍavas and similarly for other kings.