Shloka 16
अदारा-नीति
Crisis Composure) and ‘Jaya’ Śravaṇa (Morale-Instruction
आत्मानं वा परित्यज्य शत्रुं वा विनिपात्य च । अतोःन््येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुतो भवेत्,अतएव जो मनस्वी क्षत्रिय अनेक बार पराजित हो क्रोधसे दग्ध हो रहा हो, वह अवश्य ही विजयकी इच्छासे शत्रुओंपर आक्रमण करे। फिर तो वह अपने शरीरका परित्याग करके अथवा शत्रुको मार गिराकर ही शान्ति लाभ करता है। इसके सिवा दूसरे किसी प्रकारसे उसे कैसे शान्ति प्राप्त हो सकती है?
ātmānaṃ vā parityajya śatruṃ vā vinipātya ca | ato'nyena prakāreṇa śāntir asya kuto bhavet ||
یا تو اپنی جان قربان کر کے، یا دشمن کو گرا کر—انہی دو میں سے کسی ایک صورت میں ایسا جنگجو سکون پاتا ہے۔ اس کے سوا کسی اور طریقے سے اسے امن کہاں سے ملے؟ پس جو پختہ عزم کشتریہ بار بار شکست کھا کر غضب سے دگدھ ہو، اسے فتح کی خواہش کے ساتھ دشمنوں پر ضرور حملہ کرنا چاہیے؛ کیونکہ وہ یا تو جان دے کر یا دشمن کو ہلاک کر کے ہی قرار پاتا ہے۔
पुत्र उवाच
Educational Q&A
For a kṣatriya consumed by the logic of honor and warfare, inner peace is portrayed as attainable only through decisive resolution of conflict—either by self-sacrifice (death in battle) or by defeating/slaying the enemy; compromise is implied to prolong agitation and dishonor.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, the speaker (the son) articulates a hardline martial stance: a repeatedly defeated, anger-burnt warrior should launch an attack seeking victory, because only death or the enemy’s fall brings him ‘śānti’.