Shloka 38
Udyoga-parva Adhyāya 123 — Bhīṣma–Droṇa–Vidura Upadeśa to Duryodhana
Keśava-vākya aftermath
उपायं धर्ममेवाहुस्त्रिवर्गस्य विशाम्पते । लिप्समानो हि तेनाशु कक्षेडग्निरिव वर्धते,'प्रजानाथ! विद्वान् पुरुष धर्मको ही त्रिवर्गकी प्राप्तिका एकमात्र उपाय बताते हैं। अतः जो धर्मके द्वारा अर्थ और कामको पाना चाहता है, वह शीघ्र ही उसी प्रकार उन्नतिकी दिशामें आगे बढ़ जाता है, जैसे सूखे तिनकोंमें लगी हुई आग बढ़ जाती है
upāyaṃ dharmam evāhus trivargasya viśāṃpate | lipsamāno hi tenāśu kakṣed agnir iva vardhate ||
وَیشَمپایَن نے کہا—اے پرجاناتھ! دانا لوگ دھرم ہی کو تری وَرگ (دھرم-اَرتھ-کام) کے حصول کا سچا وسیلہ بتاتے ہیں۔ جو دھرم کے ذریعے دولت اور لذت چاہتا ہے وہ جلد ہی بڑھتا اور آگے بڑھتا ہے—جیسے خشک گھاس میں لگی آگ پھیلتی جاتی ہے۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Dharma is presented as the primary and reliable means for attaining the three human aims (dharma, artha, kāma). When wealth and pleasure are pursued under the guidance of dharma, progress becomes rapid and self-reinforcing—illustrated by the image of fire swiftly spreading through dry grass.
In the Udyoga Parva’s counsel-filled context, Vaiśampāyana narrates a didactic statement addressed to a ruler (“lord of the people”), emphasizing that wise policy and personal striving should be grounded in dharma, since it accelerates and stabilizes the attainment of worldly goals.