Shloka 35
Vāmadeva’s Rājadharma: Norm-Setting, Counsel, and the Prevention of Rāṣṭra-Vināśa (वामदेव-प्रोक्तं राजधर्मम्)
जो राजा हृदयको प्रिय लगनेवाले न होनेपर भी गुणवान् पुरुषोंको प्रीतिजनक बर्तावद्वारा अपने वशमें कर लेता है, वह दीर्घकालतक यशस्वी बना रहता है ।। नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत् । प्रिये नातिभृशं तुष्येद् युज्येतारोग्यकर्मणि,राजाको चाहिये कि वह असमयमें कर लगाकर धन-संग्रहकी चेष्टा न करे। कोई अप्रिय कार्य हो जानेपर कभी चिन्ताकी आगमें न जले और प्रिय कार्य बन जानेपर अत्यन्त हर्षसे फूल न उठे और अपने शरीरको नीरोग बनाये रखनेके कार्यमें तत्पर रहे
yo rājā hṛdayako priya laganevāle na honepar bhī guṇavān puruṣoṃko prītijanaka bartāvad dvārā apane vaśa meṃ kara letā hai, sa dīrghakāla tak yaśasvī banā rahatā hai. nākāle praṇayed arthān nāpriye jātu sañjvaret. priye nātibhṛśaṃ tuṣyed yujyetārogyakarmaṇi.
وام دیو کی تعلیم—اگرچہ بادشاہ خود دل پسند نہ بھی ہو، لیکن اگر وہ خوشگوار اور اطمینان بخش برتاؤ سے اہلِ فضیلت کو اپنا ہم نوا بنا لے تو وہ طویل مدت تک نامور رہتا ہے۔ نیز بادشاہ کو چاہیے کہ بے وقت محصول لگا کر دولت جمع کرنے کی کوشش نہ کرے؛ ناخوشگوار بات پیش آئے تو فکر کی آگ میں نہ جلے؛ خوشگوار بات ہو تو حد سے زیادہ شادمانی میں نہ بہکے؛ اور اپنی صحت کی حفاظت کرنے والے اعمال میں مشغول رہے۔
वामदेव उवाच
Educational Q&A
A ruler’s lasting fame depends on winning the cooperation of virtuous people through pleasing, confidence-building conduct, and on personal discipline: levy revenues only at appropriate times, remain steady in adversity and prosperity, and actively maintain health.
In the Śānti Parva’s rājadharma instruction, the sage Vāmadeva is speaking, offering practical counsel on how a king should manage people, revenue, emotions, and bodily well-being to sustain stable rule and enduring reputation.