Shloka 13
Kośārtha-Rājadharma: Ethical Revenue Collection and Social Regulation (कोशार्थ-राजधर्मः)
उपायान प्रब्रवीम्येतान् न मे माया विवक्षिता | अनुपायेन दमयन् प्रकोपयति वाजिन:,राजन! मैं ये उत्तम उपाय बतला रहा हूँ। मुझे छल-कपट या कूटनीतिकी बात बताना यहाँ अभीष्ट नहीं है। जो लोग उचित उपायका आश्रय न लेकर मनमाने तौरपर घोड़ोंका दमन करना चाहते हैं, वे उन्हें कुपित कर देते हैं (इसी तरह जो अयोग्य उपायसे प्रजाको दबाते हैं, वे उनके मनमें रोष उत्पन्न कर देते हैं)
upāyān prabravīmy etān na me māyā vivakṣitā | anupāyena damayan prakopayati vājinaḥ rājān |
اے راجن، میں یہ طریقے بیان کرتا ہوں؛ یہاں میرا مقصد کوئی فریب یا مکاری نہیں۔ جو مناسب تدبیر کے بغیر گھوڑوں کو قابو کرنا چاہے وہ انہیں غضبناک کر دیتا ہے؛ اسی طرح جو نااہل اقدامات سے رعایا کو دباتا ہے وہ ان کے دلوں میں رنجش اور غصہ بھڑکا دیتا ہے۔
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Use appropriate, ethical means (upāya) rather than coercion or deceit (māyā). Improper methods of control do not create obedience; they generate anger and lasting resentment—especially in governance.
In Shanti Parva, Bhishma instructs the king on rajadharma. Here he prefaces his counsel by rejecting trickery and illustrates, through the example of horse-training, that wrong methods of restraint provoke the very subjects one seeks to govern.