राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
तत्र हानेकपायत्तं राज्ञो भवति भारत । जो सत्कारप्राप्त व्यक्ति सौ गाँवोंका अध्यक्ष हो, वह एक गाँवकी आमदनीको उपभोगमें ला सकता है। भरतश्रेष्ठ! वह गाँव बहुत बड़ी बस्तीवाला, मनुष्योंसे भरपूर और धन-धान्यसे सम्पन्न हो। भरतनन्दन! उसका प्रबन्ध राजाके अधीनस्थ अनेक अधिपतियोंके अधिकारमें रहना चाहिये
tatra hānekapāyattaṁ rājño bhavati bhārata | yaḥ satkāraprāptaḥ vyaktiḥ śata-grāmāṇām adhyakṣaḥ syāt sa eka-grāmasya āmadānīṁ upabhogeṁ lātuṁ śaknoti | bhārataśreṣṭha! sa grāmaḥ bahu-basti-yuktaḥ manuṣyaiḥ paripūrṇaḥ dhana-dhānya-sampannaś ca bhavet | bharatanandana! tasya prabandhaḥ rājādhīnastha-aneka-adhipatīnām adhikāreṣu vartitavyaḥ |
بھیشم نے کہا—اے بھارت! اس معاملے میں بادشاہ کی حکومت بہت سے ذمہ دار کارگزاروں پر قائم ہونی چاہیے۔ جو شخص عوامی احترام کا مستحق ہو اور سو دیہات کا نگران مقرر کیا جائے، اسے گزر بسر کے لیے ایک دیہات کی آمدنی سے فائدہ اٹھانے کی اجازت دی جا سکتی ہے۔ وہ دیہات بڑا، آبادی سے بھرپور اور مال و غلہ سے مالامال ہو۔ اے بھرت نندن! اس کا انتظام بادشاہ کے ماتحت کئی سرداروں کے اختیار میں رہے، تاکہ حکومت مضبوط اور جواب دہ رہے۔
भीष्म उवाच
Effective and ethical governance requires decentralization with accountability: respected officials may be compensated through limited, defined revenue rights, but administration should remain distributed among multiple subordinate authorities under the king to prevent misuse and ensure stability.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira on how a king should structure local administration—appointing reputable overseers, assigning them a measured livelihood from revenue, and keeping village management under several king-subordinate chiefs.