Shloka 4
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
ग्रामीयान् ग्रामदोषांश्व ग्रामिकः प्रतिभावयेत् । तान् ब्रूयाद् दशपायासौ स तु विंशतिपाय वै,गाँवके स्वामीका यह कर्त्तव्य है कि वह गाँववालोंके मामलोंका तथा गाँवमें जो-जो अपराध होते हों, उन सबका वहीं रहकर पता लगावे और उनका पूरा विवरण दस गाँवके अधिपतिके पास भेजे। इसी तरह दस गाँवोंवाला बीस गाँववालेके पास और बीस गाँवोंवाला अपने अधीनस्थ जनपदके लोगोंका सारा वृत्तान्त सौ गाँवोंवाले अधिकारीको सूचित करे। (फिर सौ गाँवोंका अधिकारी हजार गाँवोंके अधिपतिको अपने अधिकृत क्षेत्रोंकी सूचना भेजे। इसके बाद हजार गाँवोंका अधिपति स्वयं राजाके पास जाकर अपने यहाँ आये हुए सभी विवरणोंको उसके सामने प्रस्तुत करे)
bhīṣma uvāca | grāmīyān grāmadoṣāṁś ca grāmikaḥ pratibhāvayet | tān brūyād daśapāyāsau sa tu viṁśatipāya vai |
بھیشم نے کہا—گاؤں کے سردار کو چاہیے کہ وہ گاؤں والوں کے معاملات اور گاؤں میں پیدا ہونے والے عیوب و جرائم کو پوری احتیاط سے جانچے۔ پھر وہ ان کی خبر دس دیہات کے افسر کو دے؛ اور دس دیہات کا افسر اسے بیس دیہات کے افسر تک پہنچائے۔ یوں درجہ بہ درجہ نگرانی کے ذریعے مقامی چال چلن اور بدکرداری کی اطلاع اوپر تک پہنچتی ہے، تاکہ حکومت غفلت نہیں بلکہ درست علم اور بروقت اصلاح پر قائم رہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Effective and righteous governance requires a clear chain of responsibility: local officials must investigate village affairs and offences and report them upward through graded authorities, ensuring accountability and timely justice.
In Bhishma’s instruction on royal duty (rājadharma), he outlines an administrative reporting structure: the village headman reports to the ten-village overseer, who reports to the twenty-village overseer, establishing systematic oversight of local conditions.