Shloka 38
Mantri-Parīkṣā — Testing Ministers, Securing Counsel, and Ethical Criteria for Advisers (अध्याय ८४)
जो मूर्ख, अपवित्र, जड, शत्रुसेवी, बढ़-बढ़कर बातें बनानेवाला, क्रोधी और लोभी है तथा सुहृद् नहीं है, उसको भी गुप्त मन्त्रणा सुननेका अधिकार नहीं है ।। आगमगन्तुश्चानुरक्तोडपि काममस्तु बहुश्ुतः । सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्र श्रोतुमहति,जो कोई अनुरक्त, अनेक शास्त्रोंका विद्वान् और सबके द्वारा सम्मानित हो तथा जिसको भलीभाँति भेंट दी गयी हो, वह भी यदि नया आया हुआ हो तो गुप्त मन्त्रणा सुननेके योग्य नहीं है
bhīṣma uvāca | yo mūrkho 'pavitraḥ jaḍaḥ śatrusevī bāḍhaṁ bāḍhaṁ vākya-kartā krodhī ca lobhī ca na ca suhṛt, sa gupta-mantraṇā-śravaṇe 'nadhikārī | āgamagantuś cānurakto 'pi kāmam astu bahuśrutaḥ | satkṛtaḥ saṁvibhakto vā na mantraṁ śrotum arhati ||
بھیشم نے کہا—جو شخص احمق، ناپاک، کند ذہن، دشمن کا خدمت گار، شیخی بگھارنے والا، جلد غضبناک اور لالچی ہو، اور جو سچا خیرخواہ نہ ہو—اسے خفیہ مشورہ سننے کا حق نہیں۔ اور جو نیا وارد ہو، وہ چاہے محبت رکھنے والا ہو، بہت سے شاستروں کا عالم ہو، سب کے نزدیک معزز ہو اور خوب نوازا گیا ہو—تب بھی جب تک آزمودہ نہ ہو، رازدارانہ مشاورت سننے کے لائق نہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Confidential deliberation must be shared only with proven, trustworthy well-wishers. Moral flaws (greed, anger, impurity, enemy-alignment, boastfulness) disqualify a person; even learning and honor do not compensate for lack of tested reliability, especially in a newcomer.
In the Shanti Parva’s instruction on governance and conduct, Bhishma lays down criteria for selecting who may be admitted to secret strategic discussions, warning that both bad character and untested familiarity can endanger counsel.