Shloka 5
ऋत्विग्धर्मः, दक्षिणा-न्यायः, तपसः परमार्थः
Ritvij-Dharma, the Norm of Dakṣiṇā, and the Higher Meaning of Tapas
धीमान् सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामविहिंसक: । अकामद्देषसंयुक्तस्त्रिभि: शुक्लै: समन्वित:,इसी तरह जो बुद्धिमान, सत्यको धारण करने-वाला, इन्द्रिय संयमी, किसी भी प्राणीकी हिंसा न करनेवाला तथा राग-द्वेष आदि दोषोंसे दूर रहनेवाला है, जिसके शास्त्रज्ञान, सदाचार और कुल--ये तीनों अत्यन्त शुद्ध एवं निर्दोष हैं; जो अहिंसक और ज्ञान-विज्ञानसे तृप्त है, वही ब्रह्मेके आसनपर बैठनेका अधिकारी है। तात! ये सभी महान् ऋत्विज् यथायोग्य सम्मानके पात्र हैं
dhīmān satyadhṛtir dānto bhūtānām avihiṁsakaḥ | akāmaddveṣasaṁyuktas tribhiḥ śuklaiḥ samanvitaḥ ||
بھیشم نے کہا—جو دانا ہے، سچ پر ثابت قدم ہے، حواس پر قابو رکھنے والا ہے، اور تمام جانداروں کے حق میں بے آزار (اہنسا) ہے؛ جو خواہش اور نفرت سے پاک ہے اور تین پاکیزہ اوصاف سے آراستہ ہے—وہ برہما کے آسن پر بیٹھنے کے لائق ہے۔ اے عزیز! یہ سب عظیم رتوِج اپنے اپنے استحقاق کے مطابق عزت کے حقدار ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma defines the ethical and spiritual qualifications of a truly worthy person: wisdom, unwavering commitment to truth, restraint of the senses, non-violence toward all beings, and freedom from desire and hatred—together with ‘three pure’ credentials/qualities—make one fit for the highest spiritual standing and deserving of honor.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising (to Yudhiṣṭhira) what traits mark genuine excellence and eligibility for the highest seat/status, and he adds that great officiating priests are to be respected appropriately according to their merit and role.