Shloka 44
आपद्धर्मे वैश्यवृत्तिः, विक्रय-निषेधाः, तथा ब्रह्म-क्षत्र-सम्बन्धः
Emergency Livelihood, Prohibited Trade, and Brahman–Kshatra Regulation
कुन्तीनन्दन! जैसे काठका हाथी, चमड़ेका हिरन, हिजड़ा मनुष्य, ऊसर खेत तथा वर्षा न करनेवाला बादल--ये सब के सब व्यर्थ हैं, उसी प्रकार अपढ़ ब्राह्मण तथा रक्षा न करनेवाला राजा भी सर्वथा निरर्थक हैं ।। नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्न निवर्तयेत् । स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम्
kuntīnandana! yathā kāṣṭhako hastī, carmakṛto hariṇaḥ, ṣaṇḍho manuṣyaḥ, ūṣaraṃ kṣetram tathā vṛṣṭim akurvan meghaḥ—ete sarve vyarthāḥ; tathāvidha eva apāṭhito brāhmaṇaḥ arakṣitā ca rājā sarvathā nirarthakau. nityaṃ yas tu sataḥ rakṣed asataś ca nivartayet | sa eva rājā kartavyas tena sarvam idaṃ dhṛtam ||
بھیشم نے کہا: “اے کُنتی نندن! جیسے لکڑی کا ہاتھی، چمڑے کا ہرن، وہ خنثی جو گِرہستھ کے معمول کے مقاصد پورے نہ کر سکے، بنجر شور زدہ کھیت، اور وہ بادل جو بارش نہ برسائے—یہ سب بے کار ہیں؛ اسی طرح بے علم برہمن اور رعایا کی حفاظت نہ کرنے والا راجا بھی سراسر بے مقصد ہیں۔ جو ہمیشہ نیک لوگوں کی حفاظت کرے اور بدکاروں کو سزا دے کر بدی سے باز رکھے—اسی کو راجا بنانا چاہیے؛ اسی کے سہارے یہ سارا نظامِ عالم قائم رہتا ہے۔”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s legitimacy is defined by function: constant protection of the righteous and active restraint of wrongdoing. Without protection, kingship becomes purposeless; likewise, without learning, a Brahmin fails in the role of preserving and teaching dharma.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on rājadharma (the duties of a king). Here he uses vivid analogies of ‘useless’ things to stress that social offices (Brahminhood and kingship) are meaningful only when their defining duties—learning/teaching and protection/governance—are actually performed.