Shloka 13
Chapter 78: Royal Responsibility for Wealth, Social Order, and the Protection of Dvijas
Kekaya Exemplum
न याचन्ते प्रयच्छन्ति सत्यधर्मविशारदा: । नाध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते याजयन्ति न,मेरे राज्यमें जो क्षत्रिय हैं, वे अपने वर्णोचित कर्मोमें लगे रहते हैं, वे वेदोंका अध्ययन तो करते हैं, परंतु अध्यापन नहीं करते; यज्ञ करते हैं, परंतु कराते नहीं हैं तथा दान देते हैं, किंतु स्वयं लेते नहीं हैं। मेरे राज्यके क्षत्रिय याचना नहीं करते; स्वयं ही याचकोंको मुहमाँगी वस्तुएँ देते हैं। सत्यभाषी तथा धर्मसम्पादनमें कुशल हैं। वे ब्राह्मणोंकी रक्षा करते हैं और युद्धमें कभी पीठ नहीं दिखाते हैं तो भी तुम मेरे शरीरके भीतर कैसे प्रविष्ट हो गये?
na yācante prayacchanti satyadharmaviśāradāḥ | nādhyāpayanty adhīyante yajante yājayanti na |
بھیشم نے کہا—میرے راج کے کشتری بھیک نہیں مانگتے؛ وہ سچائی اور دھرم کی راہ میں ماہر ہو کر خود دان دیتے ہیں۔ وہ وید کا ادھیयन کرتے ہیں مگر پڑھاتے نہیں؛ یَجْیَ کرتے ہیں مگر دوسروں کے لیے یاجک نہیں بنتے۔ وہ دان دیتے ہیں مگر خود قبول نہیں کرتے؛ سائلوں کو مانگنے سے پہلے ہی من چاہی چیز عطا کر دیتے ہیں۔ وہ برہمنوں کی حفاظت کرتے ہیں اور جنگ میں کبھی پیٹھ نہیں دکھاتے۔ پھر بھی—تو میرے جسم کے اندر کیسے داخل ہو گیا؟
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse outlines varṇa-appropriate conduct for kṣatriyas: they uphold truth and dharma, study the Veda without taking up the brāhmaṇa’s role of teaching, perform sacrifices without acting as priests for others, give generously without begging or accepting gifts, protect brāhmaṇas, and show courage in battle. Ethical kingship is framed as disciplined role-based duty and public-spirited generosity.
Bhīṣma speaks while reflecting on the moral strength of his realm’s kṣatriyas. He lists their virtues and proper conduct, then expresses astonishment that despite such protection and righteousness, some harmful presence or affliction has nevertheless entered his own body—posing a rhetorical challenge that sets up further explanation in the surrounding passage.