Shloka 10
Brāhmaṇa-bheda-nirṇaya and Rājā’s Regulatory Duties (ब्राह्मणभेदनिर्णयः)
यदि राजाके खजानेमें कमी हो तो वह इन ब्राह्मणोंसे कर ले सकता है। केवल उन ब्राह्मणोंसे, जो ब्रह्माजी तथा देवताओंके समान बताये गये हैं, कर नहीं लेना चाहिये ।। अब्राह्माणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम् । ब्राह्मणानां च ये केचिद् विकर्मस्था भवन्त्युत,राजा ब्राह्मणके सिवा अन्य सब वर्णोके धनका स्वामी होता है, यही वैदिक सिद्धान्त है। ब्राह्मणोंमेंसे जो कोई अपने वर्णके विपरीत कर्म करनेवाले हैं, उनके धनपर भी राजाका ही अधिकार है
yadi rājake khajāne meṁ kamī ho to sa in brāhmaṇoṁ se kara le sakatā hai | kevala un brāhmaṇoṁ se, jo brahmājī tathā devatāoṁ ke samāna batāye gaye haiṁ, kara nahīṁ lenā cāhiye || abrāhmaṇānāṁ vittasya svāmī rājeti vaidikam | brāhmaṇānāṁ ca ye kecid vikarmasthā bhavanty uta, rājā brāhmaṇa ke sivā anya sab varṇoṁ ke dhana kā svāmī hotā hai, yahī vaidika siddhānta hai | brāhmaṇoṁ meṁ se jo koī apane varṇa ke viparīta karma karane vāle haiṁ, unake dhana para bhī rājā kā hī adhikāra hai |
بھیشم نے کہا—اگر شاہی خزانے میں کمی ہو تو بادشاہ ان برہمنوں سے بھی ٹیکس لے سکتا ہے؛ مگر جن برہمنوں کو برہما اور دیوتاؤں کے مانند بتایا گیا ہے—یعنی جو حقیقی برہمنی آچار میں قائم ہیں—ان سے محصول نہیں لینا چاہیے۔ ویدک اصول یہ ہے کہ برہمنوں کے سوا دوسرے ورنوں کے مال کا مالک بادشاہ ہے؛ اور برہمنوں میں بھی جو وِکرم (خلافِ فرض) میں پڑے ہوں، ان کے مال پر بھی بادشاہ کا حق ہوتا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Royal taxation is legitimate as a tool of governance, but it must be guided by dharma: the king should respect and protect truly righteous Brahmins, while asserting fiscal authority over non-Brahmins and over those Brahmins who abandon proper conduct (vikarma).
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira on revenue policy: when the treasury is deficient, the king may levy taxes broadly, yet he should exempt exemplary Brahmins and may tax even Brahmins who act contrary to their ordained duties.