Shloka 25
Rājapurohita-lakṣaṇa and Purūravas–Vāyu Saṃvāda
Varṇa, Sovereignty, and Abhaya-dāna
साधारण अवस्थामें प्रत्येक मनुष्यका मन शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्धमें आनन्दका अनुभव करता है; परंतु भयभीत मनुष्यको उन सभी भोगोंमें कोई सुख नहीं मिलता है, इसलिये जो अभयदान करनेवाला है, उसीको महान् फलकी प्राप्ति होती है; क्योंकि तीनों लोकोंमें प्राणदानके समान दूसरा कोई दान नहीं है ।। इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च । राजा बिभर्ति रूपाणि राज्ञा सर्वमिदं धृतम्,राजा इन्द्र है, राजा यमराज है तथा राजा ही धर्मराज है। राजा अनेक रूप धारण करता है और राजाने ही इस सम्पूर्ण जगत्को धारण कर रखा है
sādhāraṇāvasthāyāṁ pratyekaṁ manuṣyasya manaḥ śabda-sparśa-rūpa-rasa-gandheṣu ānandaṁ anubhavati; bhayabhītas tu manuṣyaḥ sarveṣu teṣu bhogeṣu sukhaṁ na vindati; tasmād abhaya-dāyī mahān phalaṁ prāpnoti, yataḥ trailokye prāṇa-dāna-samo ’nyaḥ dāna-viśeṣo nāsti. indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva ca; rājā bibharti rūpāṇi, rājñā sarvam idaṁ dhṛtam.
عام حالت میں انسان کا دل (من) آواز، لمس، صورت، ذائقہ اور خوشبو میں لذت پاتا ہے؛ مگر جب خوف چھا جائے تو انہی سب بھوگوں میں بھی خوشی نہیں رہتی۔ اسی لیے جو اَبھَی دان دیتا ہے وہی عظیم پھل پاتا ہے؛ کیونکہ تینوں لوکوں میں پران دان—یعنی کسی کی جان بچانا—کے برابر کوئی دان نہیں۔ بادشاہ ہی اندر ہے، بادشاہ ہی یم ہے، اور بادشاہ ہی دھرم بھی ہے۔ بادشاہ کئی روپ دھارتا ہے، اور بادشاہ ہی کے سہارے یہ سارا جگت قائم ہے۔
ऐल उवाच
Educational Q&A
Fear destroys the capacity to enjoy even ordinary sense-pleasures; therefore, granting safety and fearlessness—ultimately saving life—is presented as the highest form of giving. The verse also elevates righteous kingship as a cosmic support, equating the king’s role with Indra (sovereignty), Yama (punishment/justice), and Dharma (law/righteousness).
Aiḷa speaks while discussing dharma in the Śānti Parva, emphasizing the supreme merit of protecting others from fear and death. He then turns to the political-ethical frame: the king embodies multiple divine functions and upholds the world through governance, protection, and justice.