Shloka 54

राजवृत्त-रक्षा-प्रणिधि-षाड्गुण्योपदेशः

Royal Conduct, Protection, Intelligence, and Policy Measures

Devanagari script

राजा भोजो विराट सम्राट क्षत्रियो भूपतिर्नप: । य एश्रि: स्तूयते शब्दै: कस्तं नार्चितुमहति,भोज, विराट, सम्राट, क्षत्रिय, भूपति और नृप--इन शब्दोंद्वारा जिस राजाकी स्तुति की जाती है, उस प्रजापालक नरेशकी पूजा कौन नहीं करेगा?

Transliteration

rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nṛpaḥ | ya eṣaḥ śrīḥ stūyate śabdaiḥ kas taṃ nārcitum arhati ||

Translation

وسومنا نے کہا—بادشاہ، بھوج، وِراٹ، سمراٹ، کشتری، بھوپتی، نِرپ—ایسے الفاظ سے جس کی شان و شوکت کی ستائش کی جاتی ہے، اُس رعایا کے پالنے والے فرمانروا کی تعظیم کو کون ناموزوں سمجھے گا؟

Word by Word

• राजा: king
• राजा: Karta
• Type: Noun
• Root: राजन्
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• भोजः: sovereign; lord (Bhoja)
• भोजः: Karta
• Type: Noun
• Root: भोज
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• विराट्: great/illustrious king; Virāṭ
• विराट्: Karta
• Type: Noun
• Root: विराट्
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• सम्राट्: emperor
• सम्राट्: Karta
• Type: Noun
• Root: सम्राट्
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• क्षत्रियः: kṣatriya; warrior-ruler
• क्षत्रियः: Karta
• Type: Noun
• Root: क्षत्रिय
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• भूपतिः: lord of the earth; king
• भूपतिः: Karta
• Type: Noun
• Root: भूपति
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• नृपः: king; protector of men
• नृपः: Karta
• Type: Noun
• Root: नृप
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• यः: who; that (he who)
• यः: Karta
• Type: Pronoun
• Root: यद्
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• एषः: this (one)
• एषः: Karta
• Type: Pronoun
• Root: एतद्
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• स्तूयते: is praised
• स्तूयते: Karma
• Type: Verb
• Root: स्तु (स्तवति)
• Form: Present, Atmanepada, Third, Singular, Passive

• शब्दैः: by words; with epithets
• शब्दैः: Karana
• Type: Noun
• Root: शब्द
• Form: Masculine, Instrumental, Plural

• कः: who?
• कः: Karta
• Type: Pronoun
• Root: किम्
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• तम्: him; that (king)
• तम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: तद्
• Form: Masculine, Accusative, Singular

• न: not
• Type: Indeclinable
• Root: न

• अर्चितुम्: to worship; to honor
• Type: Verb
• Root: अर्च्
• Form: Tumun (infinitive)

• अर्हति: is able/fit; deserves
• Type: Verb
• Root: अर्ह्
• Form: Present, Parasmaipada, Third, Singular, Active

Speaker

वसुमना उवाच

Characters & Entities

• Vasumanā
• king (as an idealized ruler)
• Kṣatriya (social/dharmic role)