Shloka 19
Kṣātra-dharma as the Public Foundation of Dharma (क्षात्रधर्म-प्रशंसा)
स्थापयित्वा प्रजापाल पुत्र राज्ये च पाण्डव । अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
sthāpayitvā prajā-pāla putraṁ rājye ca pāṇḍava | anyagotraṁ praśastaṁ vā kṣatriyaṁ kṣatriyarṣabha ||
بھیشم نے کہا—اے پاندو کے فرزند، رعایا کے محافظ! اے کشتریوں میں سرفراز! رعایا کی حفاظت کے لیے بادشاہ کو چاہیے کہ اپنے بیٹے کو تخت پر قائم کر کے وقت آنے پر حکومت اس کے سپرد کر دے۔ اور اگر بیٹا نہ ہو تو کسی دوسرے خاندان کے کسی نامور اور اہل کشتری کو تختِ شاہی پر ابھشیک (تاجپوشی) دے کر قائم کرے۔ کیونکہ بادشاہت رعایا کی بھلائی اور دھرم کی حفاظت کے لیے ایک امانت ہے، ذاتی ملکیت نہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Kingship is a dharmic responsibility aimed at protecting subjects; therefore a ruler must ensure orderly succession—first by installing a son, and if none exists, by appointing a worthy kṣatriya from another lineage—so that righteous governance continues.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on rāja-dharma. Here he gives a practical rule about transferring power: establish an heir to safeguard the realm, and if there is no son, enthrone a qualified kṣatriya from another gotra.