Shloka 35
Āśrama-dharma: Duties of the Four Life-Stages (आश्रमधर्मः)
देय: पिण्डो5नपत्याय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बली,यदि स्वामी संतानहीन हो तो सेवा करनेवाले शूद्रको ही उसके लिये पिण्डदान करना चाहिये। यदि स्वामी बूढ़ा या दुर्बल हो तो उसका सब प्रकारसे भरण-पोषण करना चाहिये। किसी आप त्तिमें भी शूद्रकों अपने स्वामीका परित्याग नहीं करना चाहिये। यदि स्वामीके धनका नाश हो जाय तो शूद्रको अपने कुट॒म्बके पालनसे बचे हुए धनके द्वारा उसका भरण- पोषण करना चाहिये
deyaḥ piṇḍo 'napatyāya, bhartavyau vṛddha-durbalau; yadi svāmī santāna-hīnaḥ syāt, tadā śuśrūṣaṇena śūdreṇa tasmai piṇḍa-dānaṃ kartavyam. yadi svāmī vṛddho vā durbalo vā syāt, tadā sarvathā tasya bharaṇa-poṣaṇaṃ kartavyam. āpadi api śūdrair na svāmī parityaktavyaḥ. yadi svāmi-dhanasya nāśaḥ syāt, tadā śūdreṇa sva-kuṭumba-pālanāt avaśiṣṭena dhanena tasya bharaṇaṃ kartavyam.
بھیشم نے کہا—اگر آقا بے اولاد ہو تو اس کے لیے پِنڈ دان کرنا چاہیے۔ اگر آقا بوڑھا یا کمزور ہو تو ہر طرح سے اس کی کفالت اور خدمت کرنی چاہیے۔ مصیبت کے وقت بھی خدمت گزار شودر کو اپنے آقا کو نہیں چھوڑنا چاہیے۔ اور اگر آقا کا مال ضائع ہو جائے تو اپنے گھر والوں کی پرورش کے بعد جو کچھ بچے، اسی سے آقا کا گزارا کرنا چاہیے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a service-based dharma: one who serves (here, a Śūdra attendant) must uphold obligations of care—performing piṇḍa for a childless master, supporting an aged or infirm master, and not abandoning him even in hardship; if the master loses wealth, support should continue from whatever surplus remains after maintaining one’s own household.
In the Śānti Parva’s dharma instruction, Bhīṣma is advising Yudhiṣṭhira on duties within social and household relationships, specifying the responsibilities of a serving Śūdra toward his master, especially regarding end-of-life rites and ongoing maintenance during adversity.