Shloka 58
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
विसर्गो<र्थस्य धर्मार्थ कामहैतुकमुच्यते । चतुर्थ व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्,भाँति-भाँतिकी दुश्चेष्ठा, अपने सेवकोंकी जीविकाका विचार, सबके प्रति सशडक रहना, प्रमादका परित्याग करना, अप्राप्त वस्तुको प्राप्त करना, प्राप्त हुई वस्तुको सुरक्षित रखते हुए उसे बढ़ाना और बढ़ी हुई वस्तुका सुपात्रोंको विधिपूर्वक दान देना--यह धनका पहला उपयोग है। धर्मके लिये धनका त्याग उसका दूसरा उपयोग है, कामभोगके लिये उसका व्यय करना तीसरा और संकट-निवारणके लिये उसे खर्च करना उसका चौथा उपयोग है। इन सब बातोंका उस ग्रन्थमें भलीभाँति वर्णन किया गया है
bhīṣma uvāca | visargo 'rthasya dharmārtha-kāma-haitukam ucyate | caturthaṁ vyasanāghāte tathaivātrānubarṇitam |
بھیشم نے کہا—دولت کا ‘صرف’ تین مقاصد کے لیے بتایا گیا ہے: دھرم (راست فرض)، ارتھ (دنیاوی بہبود) اور کام (جائز لذت)؛ اور چوتھا مصرف بھی بیان ہوا ہے—آفت کے صدمے کو دور کرنے کے لیے خرچ کرنا۔ پس دولت کا پہلا مصرف یہ ہے کہ اپنی روزی اور زیرِکفالت لوگوں کی پرورش و تقویت کی جائے، سب کے ساتھ بیداری اور ضبطِ نفس رکھا جائے، غفلت ترک کی جائے، جو حاصل نہیں اسے حاصل کیا جائے، جو حاصل ہے اس کی حفاظت کر کے بڑھایا جائے، اور بڑھی ہوئی دولت کو قاعدے کے مطابق اہل و مستحق لوگوں کو دان کیا جائے۔ دھرم کے لیے دولت کا ترک کرنا دوسرا مصرف ہے؛ بھوگ و لذت کے لیے خرچ کرنا تیسرا؛ اور خطرے کے وقت رنج و مصیبت کے ازالے کے لیے خرچ کرنا چوتھا مصرف ہے۔ یہ سب باتیں اس گرنتھ میں خوب بیان کی گئی ہیں۔
भीष्म उवाच