Shloka 55
जिनके भरण-पोषणका कोई उपाय न हो, उनके जीवननिर्वाहका प्रबन्ध करना, जिनके भरण-पोषणकी व्यवस्था राज्यकी ओरसे की गयी हो उनकी देखभाल करना, समयपर धनका दान करना, दुर्व्यसनमें आसक्त न होना आदि विविध विषयोंका उस ग्रन्थमें उल्लेख है ।। तथा राजगुणाश्वैव सेनापतिगुणाश्व ह । कारणं च त्रिवर्गस्य गुणदोषास्तथैव च,राजाके गुण, सेनापतिके गुण, अर्थ, धर्म और कामके साधन तथा उनके गुण-दोषका भी उसमें निरूपण किया गया है
bhīṣma uvāca | yeṣāṁ bharaṇa-poṣaṇasya kaścid upāyo na bhavati teṣāṁ jīvana-nirvāhasya prabandhaṁ kartum, yeṣāṁ bharaṇa-poṣaṇa-vyavasthā rājya-tas kṛtā teṣāṁ paripālanaṁ kartum, kāle dhana-dānaṁ kartum, durvyasaneṣu āsaktiṁ na kartum ity-ādi vividhān viṣayān sa granthaḥ upadiśati || tathā rāja-guṇāś caiva senāpati-guṇāś ca | kāraṇaṁ ca trivargasya guṇa-doṣās tathaiva ca ||
جن کے نان و نفقہ کا کوئی وسیلہ نہ ہو اُن کے لیے گزر بسر کا انتظام کرنا؛ جن کی کفالت ریاست نے اپنے ذمّے لی ہو اُن کی نگرانی و حفاظت کرنا؛ مناسب وقت پر مال کا دان کرنا؛ اور مضر عادات و بدیوں میں مبتلا نہ ہونا—ایسے بہت سے عملی فرائض اس رسالے میں بیان ہوئے ہیں۔ نیز اس میں بادشاہ کی صفات، سپہ سالار کی صفات، اور دھرم-ارتھ-کام—ان تین مقاصدِ حیات کے اسباب اور ان کے محاسن و معائب بھی واضح کیے گئے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s dharma includes concrete public welfare: ensuring livelihood for the helpless, caring for those supported by the state, giving charity at the right time, and maintaining personal discipline by avoiding destructive vices; alongside this, sound governance requires understanding the virtues of a king and commander and the proper pursuit of dharma, artha, and kāma with awareness of their benefits and dangers.
In the Shanti Parva’s instruction on governance, Bhishma continues advising Yudhishthira by summarizing what a political-ethical treatise teaches—practical administrative duties, leadership qualities, and the framework of the three aims of life—presenting them as guidance for righteous rule after the war.