Shloka 38
बेटा! तुम्हें सदा और सब ओर क्षमाशील ही नहीं बने रहना चाहिये; क्योंकि क्षमाशील हाथीके समान कोमल स्वभाववाला राजा दूसरोंको भयभीत न कर सकनेके कारण अधर्मके प्रसारमें ही सहायक होता है ।। बाह्स्पत्ये च शास्त्रे च श्लोको निगदित: पुरा । अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदत: शृणु,महाराज! इसी बातके समर्थनमें बाह्स्पत्य-शास्त्रका एक प्राचीन श्लोक पढ़ा जाता है। मैं उसे बता रहा हूँ, सुनो
bāla! tvaṃ sadā sarvataḥ kṣamāśīlo naiva bhavitum arhasi; yataḥ kṣamāśīlaḥ hastīva komala-svabhāvo rājā anyān bhīṣayituṃ aśakyaḥ san adharmasya prasāre eva sahāyakaḥ bhavati. bārhaspatye ca śāstre ca śloko nigaditaḥ purā; asminn arthe mahārāja tan me nigadataḥ śṛṇu.
بھیشم نے کہا—اے بیٹے، تمہیں ہر وقت اور ہر حال میں صرف درگزر کرنے والا نہیں رہنا چاہیے؛ کیونکہ معاف کرنے والے ہاتھی کی طرح نرم طبع بادشاہ بدکاروں کے دل میں خوف نہیں بٹھا سکتا، اور انہیں روک نہ پانے کے باعث وہ ادھرم کے پھیلاؤ میں ہی مددگار بن جاتا ہے۔ اسی معنی میں بارہسپتیہ شاستر میں ایک قدیم شلوک پڑھا جاتا ہے۔ اے مہاراج، میں اسے بیان کرتا ہوں—سنو۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Forgiveness is a virtue, but a ruler must not practice it indiscriminately; excessive forbearance can embolden wrongdoing and thereby assist the spread of adharma. Effective kingship requires the capacity to deter and restrain.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma addresses Yudhiṣṭhira and warns him against constant, universal forgiveness. He then introduces an old supporting verse from the Bārhaspatya tradition to reinforce the point.