Shloka 13
Adhyāya 55 — Yudhiṣṭhira’s Hesitation and Bhīṣma’s Authorization of Inquiry
Rājadharma Prelude
“जिन्होंने शास्त्रोंके रहस्यका श्रवण किया है, जो सदा ही यज्ञ, स्वाध्याय और धर्ममें लगे रहनेवाले तथा क्षमाशील हैं, वे पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर मुझसे प्रश्न करें” ।। वायुदेव उवाच लज्जया परयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिर: । अभिशापभयाद् भीतो भवन्तं नोपसर्पति,पूज्यान् मान्यांश्न भक्तांश्व॒ गुरून् सम्बन्धिबान्धवान् | अर्घहनिषुभिर्भित्त्वा भवन्तं नोपसर्पति पूजनीय, माननीय गुरुजनों, भक्तों तथा अर्घ्य आदिके द्वारा सत्कार करने योग्य सम्बन्धियों एवं बन्धु-बान्धवोंका बाणोंद्वारा भेदन करके भयके मारे ये आपके पास नहीं आ रहे हैं
vāyudeva uvāca | lajjayā parayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ | abhiśāpabhayād bhīto bhavantaṃ nopasarpati | pūjyān mānyāṃś ca bhaktāṃś ca gurūn sambandhi-bāndhavān | arghya-haniṣubhir bhittvā bhavantaṃ nopasarpati |
وایودیو نے کہا—دھرم راج یُدھشٹھِر گہری شرمندگی میں ڈوبا ہوا ہے اور لعنت کے خوف سے بھیت ہو کر آپ کے قریب نہیں آتا۔ جنہیں پوجا اور تعظیم کے لائق سمجھا جاتا تھا—بزرگ، عقیدت مند، اساتذہ، اور وہ رشتہ دار و قرابت دار جو اَرجھ (نذرانۂ احترام) وغیرہ کے ذریعے تکریم کے مستحق تھے—انہیں اس نے اپنے تیروں سے چھید ڈالا؛ اسی خوف کے مارے اب وہ آپ کی حضوری میں نہیں آتا۔
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Even a righteous person can be overwhelmed by moral shame after violence, especially when it harms those traditionally owed reverence (gurus, elders, kin). The verse highlights the ethical weight of actions and the fear of spiritual/social consequences (a curse) that can follow wrongdoing or perceived wrongdoing.
Vāyudeva explains why Yudhiṣṭhira is not approaching the addressed revered figure: Yudhiṣṭhira feels intense shame and fears being cursed because, in the course of conflict, he has struck down or wounded people who were worthy of honor—teachers, elders, devotees, and relatives—so he hesitates to come near.