Shloka 61
Nāga-āyatana-darśana-pratīkṣā — The Brāhmaṇa’s Request and Waiting on the Gomatī
वहाँकी भूमिपर एक ऊँची वेदी बनी है, जिसकी ऊँचाई आठ अंगुलियोंकी लंबाईके बराबर है। उसपर आखरूढ़ हो वे विश्वकर्ता परमात्मा दोनों भुजाएँ ऊपर उठाये और उत्तरकी ओर मुँह किये एक पैरसे खड़े हैं ।। साज्नावर्तयन् वेदांस्तपस्तेपे सुदुश्चरम् । यद् ब्रह्मा ऋषयश्चैव स्वयं पशुपतिश्न यत्,वे अंगोंसहित सम्पूर्ण वेदोंकी आवृत्ति करते हुए अत्यन्त कठोर तपस्यामें संलग्न हैं। ब्रह्मा, स्वयं महादेव, सम्पूर्ण ऋषि और शेष, श्रेष्ठ देवता तथा दैत्य, दानव, राक्षस, नाग, गरुड, गन्धर्व, सिद्ध एवं राजर्षिगण सदा विधिपूर्वक जो हव्य और कव्य अर्पण करते हैं, वह सब कुछ उन्हीं भगवानके चरणोंमें उपस्थित होता है
tatra bhūmau ekā uccā vedī kṛtā, yasyā uccatā aṣṭāṅgula-pramāṇā। tasyām āruhya sa viśvakartā paramātmā ubhe bhujau ūrdhvaṃ kṛtvā uttarābhimukhaḥ ekapādena tiṣṭhati॥ sājñāvartayan vedān tapas tepe suduścaram। yad brahmā ṛṣayaś caiva svayaṃ paśupatiś ca yat॥ vedān aṅgaiḥ saha samagrān āvartayan saḥ atiduṣkara-tapasi saṃyuktaḥ। brahmā, svayaṃ mahādevaḥ, sarve ṛṣayaḥ, śeṣaḥ, śreṣṭhā devāś ca daityāś ca dānavā rākṣasā nāgā garuḍā gandharvāḥ siddhāś ca rājarṣayaś ca—ye nityaṃ vidhivat havyaṃ kavyaṃ ca samarpayanti, tat sarvaṃ tasya bhagavataḥ caraṇeṣu upatiṣṭhati।
وہاں کی زمین پر آٹھ انگشت بلند ایک بلند ویدی قائم ہے۔ اس پر چڑھ کر کائنات کے خالق پروردگار ایک پاؤں پر کھڑے ہیں؛ دونوں بازو اوپر اٹھائے، رخ شمال کی طرف کیے، وہ نہایت دشوار تپسیا میں مشغول ہیں۔ وہ اَنگ و اُپانگ سمیت تمام ویدوں کی ترتیب وار تلاوت کرتے ہوئے اسی سخت تپ میں محو ہیں—ایسا تپ جسے برہما، رشیگان اور خود پشوپتی مہادیو بھی انجام دیتے ہیں۔ برہما، مہادیو، تمام رشی، شیش اور نیز دیوتا، دیتیہ، دانَو، راکشس، ناگ، گڑوڑ، گندھرو، سدھ اور راجرشی جو بھی قاعدے کے مطابق ہویہ اور کویہ نذر کرتے ہیں، وہ سب بالآخر اسی بھگوان کے قدموں میں آ کر ٹھہر جاتا ہے۔
नारद उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes the supremacy of the Lord as the ultimate recipient and ground of all sacrifice and merit: even the highest beings (Brahmā, Śiva, sages, gods and other orders) offer worship according to dharma, and all offerings ultimately reach the Lord’s feet. It also presents tapas and Vedic discipline as paradigms of spiritual authority and cosmic order.
Nārada describes a sacred scene: a raised altar on which the Supreme Lord stands on one foot, arms lifted, facing north, engaged in severe austerity while reciting the complete Vedas with their auxiliaries. The narrative then broadens to show that offerings made by many classes of beings—divine, semi-divine, and royal seers—are all gathered at that Lord’s feet.