Shloka 90
Atithi-satkāra and the Consolation of Wise Counsel (अतिथिसत्कारः प्रज्ञानवचनस्य च पराश्वासनम्)
कपि शब्दका अर्थ वराह एवं श्रेष्ठ है और वृष कहते हैं धर्मको। मैं धर्म और श्रेष्ठ वराहरूपधारी हूँ; इसलिये प्रजापति कश्यप मुझे “वृषाकपि' कहते हैं ।। नचादिं न मध्यं तथा चैव नान्तं कदाचिद् विदन्ते सुराश्चासुराश्च । अनाद्यो हा[मध्यस्तथा चाप्यनन्तः प्रगीतो5हमीशो विभुलोंकसाक्षी,मैं जगत्का साक्षी और सर्वव्यापी ईश्वर हूँ। देवता तथा असुर भी मेरे आदि, मध्य और अन्तका कभी पता नहीं पाते हैं; इसलिये मैं “अनादि', “अमध्य” और “अनन्त” कहलाता हूँ
kapi-śabdasya arthaḥ varāha evaṃ śreṣṭhaḥ, vṛṣa iti dharmam āhuḥ | ahaṃ dharmaś ca śreṣṭha-varāha-rūpa-dhārī ca; tasmāt prajāpatiḥ kaśyapo māṃ “vṛṣākapi” iti vadati || na cādiṃ na madhyaṃ tathā caiva nāntaṃ kadācid vidanti surāś cāsurāś ca | anādyo ’ham amadhyas tathā cāpy anantaḥ, pragīto ’ham īśo vibhur loka-sākṣī ||
‘کپی’ لفظ ورَاہ کے معنی میں بھی آتا ہے اور ‘افضل’ کے معنی میں بھی؛ اور ‘وِرش’ سے مراد دھرم ہے۔ میں دھرم ہوں اور برتر ورَاہ کی صورت دھارتا ہوں؛ اسی لیے پرجاپتی کشیپ مجھے ‘وِرشاکپی’ کہتا ہے۔ نہ دیوتا اور نہ اسُر کبھی میرے آغاز، میرے وسط اور میرے انجام کو جان پاتے ہیں؛ اسی لیے میں ‘بےآغاز’، ‘بےوسط’ اور ‘بےانتها’—سراسر پھیلا ہوا پروردگار، جہانوں کا گواہ—کہلاتا ہوں۔
तामिन्द्र उवाच गच्छ नहुषस्त्वया वाच्योथ<पूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ
Educational Q&A
The passage teaches that the supreme reality is Dharma itself, assumes forms for cosmic purposes (here, the supreme Boar), and transcends all finite measures—beginning, middle, and end—thus being infinite, all-pervading, and the witness of all worlds.
A divine speaker explains the etymological basis of the epithet “Vṛṣākapi” by linking vṛṣa with Dharma and kapi with the boar/excellence, then asserts divine transcendence: even gods and asuras cannot grasp the deity’s origin, extent, or limit.