Shloka 22
Atithi-prāpti and the Brāhmaṇa’s Deliberation on Triadic Dharma (अतिथिप्राप्तिः धर्मत्रयविचारश्च)
ये पाँचों शिष्य इन्द्रिययमन एवं मनोनिग्रहसे सम्पन्न, शौच तथा सदाचारसे संयुक्त, क्रोधशून्य और जितेन्द्रिय हैं। अपनी सेवामें आये हुए इन सभी शिष्योंको व्यासजीने चारों वेदों तथा पाँचवें वेद महाभारतका अध्ययन कराया ।। मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते । तेषामभ्यस्यतां वेदान् कदाचित् संशयो5भवत्,सिद्धों और चारणोंसे सेवित गिरिवर मेरुके रमणीय शिखरपर वेदाभ्यास करते हुए हम सब शिष्योंके मनमें किसी समय यही संदेह उत्पन्न हुआ, जिसे आज तुमने पूछा है। भारत! व्यासजीने हम शिष्योंको जो उत्तर दिया, उसे मैंने भी उन्हींके मुखसे सुना था। वही आज तुम्हें भी बताना है
ye pāñco śiṣyā indriya-yamana evaṃ mano-nigrahena sampannāḥ, śauca-sadācāra-saṃyuktāḥ, krodha-śūnyāḥ ca jitendriyāḥ. sva-sevāyām āgatān etān sarvān śiṣyān vyāsaḥ caturo vedān pañcamaṃ ca vedaṃ mahābhāratam adhyāpayām āsa. merau girivare ramye siddha-cāraṇa-sevite teṣām abhyasyatāṃ vedān kadācit saṃśayo 'bhavat. bhārata! vyāsena asmān śiṣyān prati yo 'yaṃ uttaraḥ uktaḥ, tam ahaṃ tasyaiva mukhāt śrutavān; sa eva adya tvām api vakṣyāmi.
وَیشَمپایَن نے کہا—وہ پانچوں شاگرد حواس کے ضبط اور دل کے قابو سے آراستہ تھے؛ پاکیزگی اور حسنِ کردار کے حامل، غصے سے خالی اور جیتےندریہ تھے۔ خدمت کے لیے حاضر اُن سب شاگردوں کو وِیاس جی نے چاروں ویدوں کی تعلیم دی، اور مہابھارت کو ‘پانچواں وید’ مان کر اس کا بھی درس دیا۔ پھر ایک بار، سِدھوں اور چارنوں سے آباد، کوہِ مَیرو کی دلکش چوٹی پر ہم شاگرد جب ویدوں کی مشق میں لگے تھے، تو ہمارے دلوں میں ایک شبہ پیدا ہوا—وہی شبہ جو آج تم نے پوچھا ہے۔ اے بھارت، وِیاس جی نے ہمیں جو جواب دیا تھا، میں نے اسے اُن کے اپنے لبوں سے صاف سنا تھا؛ وہی جواب آج میں تمہیں بھی سناتا ہوں۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds the ethical prerequisites for sacred learning: restraint of the senses, control of the mind, purity, good conduct, and freedom from anger. It also asserts the Mahābhārata’s status as a comprehensive dharma-text—honored as a ‘fifth Veda’—to be studied under a qualified teacher.
Vaiśampāyana describes Vyāsa’s disciplined disciples and how Vyāsa instructed them in the four Vedas and the Mahābhārata. While studying on Mount Meru, a doubt arose among the disciples; Vaiśampāyana tells the listener that he will now relay Vyāsa’s answer exactly as he heard it.