Shloka 109
धर्मस्य बहुद्वारत्वम् — Nārada’s Audience with Indra (Śānti-parva 340)
पुराणं च भविष्यं च सरहस्यं च सत्तम । ब्रह्मन्! साधुप्रवर! तुम मुझमें भक्तिभाव रखनेवाले हो, इसलिये मैंने तुमसे भूत और भविष्यके सारे अवतारोंका रहस्यसहित वर्णन किया है || १०८ # ।। भीष्म उवाच एवं स भगवान् देवो विश्वमूर्तिधरोडव्यय:
purāṇaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sa-rahasyaṃ ca sattama | brahman! sādhu-pravara! tvaṃ mayi bhakti-bhāvaṃ rakṣasi, tasmāt mayā tubhyaṃ bhūta-bhaviṣyatayoḥ sarveṣām avatārāṇāṃ rahasya-sahitaṃ varṇanaṃ kṛtam || (108) || bhīṣma uvāca: evaṃ sa bhagavān devo viśva-mūrti-dharo 'vyayaḥ ||
بھیشم نے کہا—اے سَتّم! اے برہمن، نیکوں میں برتر! چونکہ تم میرے لیے بھکتی کا بھاؤ رکھتے ہو، اس لیے میں نے ماضی اور مستقبل کے تمام اوتاروں کا حال ان کے باطنی راز سمیت تمہیں بیان کر دیا ہے۔ یوں اس بھگوان دیو کا ذکر ہوا جو کُل کائنات کی صورت دھارنے والا اور ابدی و غیر فانی ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage links spiritual receptivity (bhakti-bhāva) with eligibility for deeper instruction: because the listener is devoted and respectful, Bhishma shares a ‘rahasya’-level account of divine incarnations across time, emphasizing the Lord’s imperishable, cosmic nature.
Bhishma addresses a Brahmin interlocutor, stating that he has already narrated the mysteries of past and future avatāras due to the listener’s devotion; the text then transitions to a description of the Lord as the imperishable deity who bears the form of the universe.