Shloka 18
Puruṣaikatva-vyākhyāna: The One Virāṭ Puruṣa and the Many ‘Puruṣas’
Rudra–Brahmā Saṃvāda
स्मृतिस्त्वेने न हि जहौ तदा नारायणाज्ञया । देवास्तु सहिता: सर्वे वसो: शापविमोक्षणम्,उस समय भी भगवान् नारायणकी आज्ञासे उनकी स्मरणशक्ति उन्हें छोड़ न सकी। इधर सब देवता एकत्र होकर राजाको शापसे छुटकारा दिलानेका उपाय सोचने लगे। वे शान्तभावसे परस्पर बोले--'राजाने तो पुण्य-ही-पुण्य किया है। उन महात्मा नरेशको हमारे कारणसे ही यह शाप प्राप्त हुआ है
smṛtis tv ene na hi jahau tadā nārāyaṇājñayā | devās tu sahitāḥ sarve vasoḥ śāpavimokṣaṇam ||
بھیشم نے کہا—نارائن کے حکم سے اُس وقت بھی اُس کی قوتِ یادداشت نے اسے نہیں چھوڑا۔ ادھر تمام دیوتا جمع ہو گئے اور وسو کو شاپ سے رہائی دلانے کی تدبیر پر غور کرنے لگے۔ وہ سکونِ خاطر کے ساتھ آپس میں کہنے لگے—“راجا نے تو سراسر پُنّیہ ہی کیا ہے؛ ہمارے ہی سبب اُس مہاتما نریش پر یہ شاپ آیا ہے۔”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even when a curse or suffering arises, divine governance and moral causality remain operative: Nārāyaṇa’s will preserves what is necessary (here, memory), and the gods acknowledge ethical accountability—recognizing that a righteous person’s misfortune can be caused by others’ actions, prompting a duty to seek remedy.
Bhīṣma narrates that, by Nārāyaṇa’s command, the affected person does not lose memory. At the same time, the assembled gods confer about how to free Vasu from a curse, admitting that the king’s curse is undeserved in terms of his conduct and has occurred due to their involvement.