Shloka 84
देवतापितृप्रश्नः — Nārada at Badarīāśrama: the ultimate referent of daiva and pitṛ worship
जो लोग तपोवनोंमें पैदा हुए और वहीं मृत्युको प्राप्त हो गये, उन्हें थोड़े-से ही धर्मकी प्राप्ति होती है; क्योंकि वे काम-भोगोंको जानते ही नहीं थे (अतः उन्हें त्यागनेके लिये उनको कष्ट सहन नहीं करना पड़ता) ।। यस्तु भोगान् परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत् । नतेन किंचिन्न प्राप्त तन्मे बहु मतं फलम्,जो भोगोंका परित्याग करके तपोवनमें जाकर शरीरसे तपस्या करता है, उसके लिये कोई ऐसी वस्तु नहीं, जो प्राप्त न हो। वही फल मुझे अधिक जान पड़ता है
vyāsa uvāca | ye lokāḥ tapovaneṣu jāyante tatraiva ca mṛtyuṃ prāpnuvanti, teṣāṃ alpaiva dharmaprāptiḥ; yataḥ te kāma-bhogān na jānanti (ataḥ tyāgāya teṣāṃ duḥkha-sahanaṃ na bhavati) || yas tu bhogān parityajya tapovanaṃ gatvā śarīreṇa tapaś caret | na tena kiñcin na prāptaṃ; tan me bahu mataṃ phalam ||
ویاس نے کہا—جو لوگ تپوبنوں میں پیدا ہوتے ہیں اور وہیں مر جاتے ہیں، انہیں دھرم کا پھل بہت تھوڑا ملتا ہے؛ کیونکہ انہوں نے کام و بھوگ کی لذت کو جانا ہی نہیں، اس لیے ترکِ لذت میں حقیقی باطنی کشمکش کی سختی انہیں سہنی نہیں پڑتی۔ مگر جس نے بھوگ کو جان کر بھی اسے ارادتاً چھوڑ دیا اور پھر جنگل میں جا کر جسمانی تپسیا کی—اس کے لیے کوئی چیز ناقابلِ حصول نہیں رہتی۔ میرے نزدیک یہی بڑا پھل ہے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
Renunciation has deeper spiritual value when it is chosen after knowing worldly pleasures; giving up what one has actually experienced and desired requires genuine inner conquest, and thus yields a greater ‘fruit’ than austerity performed without ever facing temptation.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa contrasts two kinds of ascetic life: those who grow up in hermitages without exposure to pleasures, and those who first encounter enjoyments and then consciously renounce them to practice tapas. He declares the latter path more spiritually potent.