Shloka 79
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
सौक्ष्म्यं सांख्यक्रमौ चोभौ निर्णय: सप्रयोजन: । पज्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप,सुलभा बोली--राजन्! वाणी और बुद्धिको दूषित करनेवाले जो नौ-नौ दोष हैं, उनसे रहित, अठारह गुणोंसे सम्पन्न और युक्तिसंगत अर्थसे युक्त पदसमूहको वाक्य कहते हैं। उस वाक्यमें सौक्ष्म्य, सांख्य, क्रम, निर्णय और प्रयोजन-ये पाँच प्रकारके अर्थ रहने चाहिये
saukṣmyaṁ sāṅkhyakramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ | pañcaitāny arthajātāni vākyam ity ucyate nṛpa ||
بھیشم نے کہا: اے نৃপ! ‘واکْیَ’ میں پانچ طرح کے معانی ہونے چاہییں: سَوکْشْمْیَ (باریکی)، سانکھْیَ (تحلیلی شمار)، کَرَم (ترتیب)، نِرنَیَ (قطعی فیصلہ)، اور پرَیوجن (مقصد)۔ انہی معانی سے آراستہ کلام ‘واکْیَ’ کہلاتا ہے۔
भीष्य उवाच
Educational Q&A
A meaningful and ethically useful statement should not be vague or aimless; it should convey (1) subtle precision, (2) analytic clarity through enumeration/classification, (3) orderly progression, (4) a definite conclusion, and (5) a practical purpose. Such speech supports right understanding and right action.
In the Śānti Parva’s instruction to the king, Bhīṣma continues his didactic guidance, explaining standards for sound discourse—how speech should be structured so that it becomes a reliable vehicle for teaching dharma and policy.