Shloka 156
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
बल॑ कोशममात्यांश्व॒ कस्यैतानि न वा नूप । नरेश्वरर आप जो इस नगरको, राष्ट्रको, सेनाको तथा कोष और मन्त्रियोंको भी “ये सब मेरे हैं' ऐसा कहते हुए अपना मानते हैं, वह आपका भ्रम ही है। मैं पूछती हूँ, ये सब किसके हैं और किसके नहीं हैं? ।। मित्रामात्यपुरं राष्ट्र दण्ड: कोशो महीपति:,मित्र, मन्त्री, नगर, राष्ट्र दण्ड, कोष और राजा-ये राज्यके सात अंग हैं। जैसे मेरे हाथमें त्रिदण्ड है, वैसे आपके हाथमें यह राज्य स्थित है। आपका सात अंगोंवाला राज्य और मेरा त्रिदण्ड-ये दोनों परस्पर उत्कृष्ट गुणोंसे युक्त हैं। फिर इनमेंसे कौन किस गुणके कारण अधिक है?
balaṁ kośam amātyāṁś ca kasyaitāni na vā nṛpa | mitrāmātyapuraṁ rāṣṭraṁ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ ||
بھیشم نے کہا—اے نریپ! قوت، خزانہ اور وزرا—یہ کس کے ہیں، اور کس کے نہیں؟ شہر، مملکت، لشکر، خزانہ اور مشیروں کے بارے میں یہ کہنا کہ ‘یہ سب میرا ہے’ محض فریبِ ملکیت ہے۔ بتاؤ: یہ حقیقتاً کس کے ہیں، اور کس کے نہیں؟ دوست/حلیف، وزرا، شہر، سلطنت، دَند (تعزیری قوت/اقتدارِ سزا)، خزانہ اور بادشاہ—یہی اقتدار کے سات اعضاء کہلاتے ہیں۔ انہی کے باہمی سہارے سے سلطنت قائم رہتی ہے؛ اس لیے دانا لوگ ملکیت کے اصرار سے نہیں چمٹتے، بلکہ دھرم کے مطابق حکمرانی نبھاتے ہیں۔
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma challenges the king’s sense of possessive ownership over the apparatus of rule. Power is constituted by interdependent ‘limbs’—allies, ministers, city, realm, coercive authority, treasury, and the king—so a ruler should govern as a trustee under dharma rather than as an owner driven by delusion.
In the Śānti Parva’s instruction on kingship, Bhīṣma addresses the king and reframes the nature of sovereignty: the state is not a personal possession but a system of mutually supporting elements. He uses this to guide ethical governance and restraint in royal conduct.