Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
सुखासुखे जरामृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये । इति चैकोनविंशो<यं द्वन्द्रयोग इति स्मृत:,सुख और दुःख, जरा और मृत्यु, लाभ और हानि तथा प्रिय और अप्रिय इत्यादि द्न्द्दोंका जो योग है, यह उन्नीसवाँ गुण माना गया है
sukhāsukhe jarāmṛtyū lābhālābhau priyāpriye | iti caikonaviṁśo ’yaṁ dvandrayoga iti smṛtaḥ ||
سکھ اور دکھ، بڑھاپا اور موت، نفع اور نقصان، اور محبوب و نامحبوب—ان جوڑوں کے مقابلے میں جو برابریِ نظر (سمبھاو) کا یوگ ہے، وہی انیسواں گُن یاد کیا گیا ہے۔
भीष्य उवाच
To cultivate steadiness toward life’s opposites—pleasure/pain, gain/loss, dear/undesired, and even aging/death—so that one’s conduct remains aligned with dharma rather than driven by fluctuating circumstances.
In Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma is advising Yudhiṣṭhira on virtues and disciplines. Here he enumerates a specific quality—‘dvandva-yoga,’ the practice of equanimity toward dualities—and identifies it as the nineteenth in the list being taught.