Shloka 9
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
Devanagari script
धारणं चैव मनस: प्राणायामश्न् पार्थिव । एकाग्रता च मनस: प्राणायामस्तथैव च,पृथ्वीनाथ! किसी विशेष देशमें चित्तको स्थापित करनेका नाम “धारणा” है। मनकी धारणाके साथ किया जानेवाला प्राणायाम सगुण है और देश-विशेषका आश्रय न लेकर मनको निर्बीज समाधिमें एकाग्र करना निर्गुण प्राणायाम कहलाता है
Transliteration
yājñavalkya uvāca | dhāraṇaṃ caiva manasaḥ prāṇāyāmaś ca pārthiva | ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca ||
Translation
یاج्ञولکیہ نے کہا—اے زمین کے مالک! کسی خاص مقام/سہارے پر چِتّ کو جما دینا ‘دھارنا’ ہے۔ ایسی دھارنا کے ساتھ کیا گیا پرانایام سَگُن کہلاتا ہے؛ اور کسی خاص جگہ یا شے کا سہارا لیے بغیر، من کو نِربِیج سمادھی میں یکسو کر دینے والا پرانایام نِرگُن کہا جاتا ہے۔
Word by Word
धारणम्concentration/holding (of the mind)
धारणम्:
Karta
TypeNoun
Rootधारण (धृ)
FormNeuter, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
मनसःof the mind
मनसः:
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Genitive, Singular
प्राणायामःbreath-control (prāṇāyāma)
प्राणायामः:
Karta
TypeNoun
Rootप्राणायाम
FormMasculine, Nominative, Singular
पार्थिवO king/earth-lord
पार्थिव:
TypeNoun
Rootपार्थिव
FormMasculine, Vocative, Singular
एकाग्रताone-pointedness
एकाग्रता:
Karta
TypeNoun
Rootएकाग्रता
FormFeminine, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
मनसःof the mind
मनसः:
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Genitive, Singular
प्राणायामःbreath-control (prāṇāyāma)
प्राणायामः:
Karta
TypeNoun
Rootप्राणायाम
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाthus/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
पृथ्वीनाथO lord of the earth (king)
पृथ्वीनाथ:
TypeNoun
Rootपृथ्वीनाथ
FormMasculine, Vocative, Singular
Speaker
याज़्ञवल्क्य उवाच
Characters & Entities
Y
YājñavalkyaP
Pārthiva (the king addressed)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes