Shloka 13
ब्रह्मघोष-प्रवर्तनम्, अनध्याय-नियमः, वायु-मार्ग-वर्णनम्
Restoring Vedic Recitation, the Anadhyaya Rule, and the Taxonomy of Winds
पुरुष प्रकृतिसे भिन्न और नित्य है तथा अव्यक्त (प्रकृति) पुरुषसे भिन्न एवं अनित्य है। जैसे सींकसे मूँज अलग होती है, उसी प्रकार प्रकृति भी पुरुषसे पृथक् है ।। अन्यच्च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा । न चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते,जैसे गूलर और उसके कीड़े एक साथ होनेपर भी अलग-अलग समझे जाते हैं, गूलरके संयोगसे कीड़े उससे लिप्त नहीं होते तथा जैसे मत्स्य दूसरी वस्तु है और जल दूसरी। पानीके स्पर्शसे कभी कोई मत्स्य लिप्त नहीं होता है
puruṣaḥ prakṛteḥ bhinnaḥ nityaś ca; avyaktā (prakṛtiḥ) api puruṣāt bhinnā anityā ca. yathā śīṅkāt muñjaḥ pṛthak, tathā prakṛtir api puruṣāt pṛthak. anyac ca maśakaṃ vidyāt anyac codumbaraṃ tathā; na codumbarasaṃyogaiḥ maśakas tatra lipyate. tathā matsyaḥ anyo dravyaṃ, jalaṃ cānyat; jalasparśena matsyo na kadācana lipyate.
یاج्ञولکیہ نے کہا—پُرُش (شعوری آتما) پرکرتی سے جدا اور نِتّیہ ہے؛ اور اَویَکت پرکرتی بھی پُرُش سے جدا اور اَنِتّیہ ہے۔ جیسے مُنجا سے اِشیكا الگ کی جا سکتی ہے، ویسے ہی پرکرتی پُرُش سے الگ ہے۔ مزید جان لو—مَشَک (کیڑا) ایک چیز ہے اور اُدُمبر (گولر/انجیر) دوسری؛ ساتھ پائے جانے پر بھی محض اُدُمبر کے اتصال سے کیڑا اس سے آلودہ نہیں ہوتا۔ اسی طرح مچھلی ایک ہے اور پانی دوسری چیز؛ پانی کے لمس سے مچھلی کبھی آلودہ نہیں ہوتی۔
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches viveka (discriminative knowledge): the conscious Self (Puruṣa) is essentially distinct from material nature (Prakṛti/Avyakta). Because bondage is only due to association (saṃyoga) and misidentification, the Self is not truly tainted by the body-mind or by contact with the world—just as a gnat is not ‘smeared’ by the fig it inhabits, and a fish is not stained by water.
In the Śānti Parva’s mokṣa-oriented instruction, the sage Yājñavalkya is expounding metaphysical doctrine to clarify how liberation is possible. He uses everyday similes (muñja from its stalk; gnat and udumbara; fish and water) to show that proximity does not imply identity, reinforcing detachment and the understanding that the Self remains untouched.