Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्सि सर्वदा । अथवा पुरुषके मोक्षका साक्षात्कार करानेवाला कोई दृष्टान्त हो तो आप उसे बताइये और मुझे ठीक-ठीक समझा दीजिये; क्योंकि आपको सदा सब कुछ प्रत्यक्ष है
tan mamācakṣva tattvena pratyakṣo ’si sarvadā | athavā puruṣake mokṣakā sākṣātkāra-kāranevālaḥ ko ’pi dṛṣṭāntaḥ syāt, tarhi tvaṁ tam vada, māṁ ca yathārthaṁ samyak bodhaya; yataḥ tvaṁ sarvadā sarvaṁ pratyakṣam iva paśyasi |
جنک نے کہا: مجھے وہ حقیقت بعینہٖ بتائیے، کیونکہ وہ آپ پر ہمیشہ براہِ راست منکشف رہتی ہے۔ یا اگر کوئی ایسی مثال ہو جو انسان میں موکش کا عینی ادراک پیدا کر دے، تو اسے بیان کیجیے اور مجھے ٹھیک ٹھیک سمجھا دیجیے۔
जनक उवाच
Janaka asks for truth to be explained ‘as it really is’ and requests an illustrative example that can lead to direct realization (sākṣātkāra) of liberation. The emphasis is on immediate, experiential knowledge rather than mere theory.
In the Shanti Parva’s instructional dialogue, King Janaka addresses a realized teacher and urges him to clarify the doctrine precisely. He also asks for a concrete example (dṛṣṭānta) that can help an individual attain direct insight into moksha, acknowledging the teacher’s constant direct vision of truth.