Shloka 31
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहु: सांख्या योगाश्व सर्वश: । बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्,सांख्य और योगके सम्पूर्ण विद्वान् जिसको बुद्धिसे परे बताते हैं, जो परम ज्ञानसम्पन्न है, अहंकार आदि जड तत्त्वोंका परित्याग (बाध) कर देनेपर शेष रहे हुए चिन्मय तत्त्वके रूपमें जिसका बोध होता है, जो अज्ञात, अव्यक्त, सगुण ईश्वर, निर्गुण ईश्वर, नित्य और अधिष्ठाता कहा गया है, वह परमात्मा ही प्रकृति और उसके गुणों (चौबीस तत्त्वों) की अपेक्षा पचीसवा तत्त्व है, ऐसा सांख्य और योगमें कुशल तथा परमतत्त्वकी खोज करनेवाले विद्वान पुरुष समझते हैं
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyā yogāś ca sarvaśaḥ | buddhyamānaṃ mahāprājñam abuddha-parivarjanāt ||
وہ حقیقت جسے سانکھیہ اور یوگی ہر طرح سے بُدھی سے ماورا کہتے ہیں—جو نہایت صاحبِ حکمت ہے اور جس کا ادراک تب ہوتا ہے جب اَہنکار وغیرہ غیر شعوری (جڑ) عوامل کو کنارے کر دیا جائے—وہی پرماتما ہے۔ اسے ‘نامعلوم’، ‘غیر مُظہر’، ‘سگُن ایشور’ اور ‘نِرگُن ایشور’، ‘ازلی’ اور ‘اندرونی سہارا/ادھِشتھاتا’ بھی کہا گیا ہے۔ پس سانکھیہ و یوگ میں ماہر اور اعلیٰ ترین حقیقت کے طالب اہلِ دانش سمجھتے ہیں کہ پرماتما ہی پرکرتی اور اس کے گُنوں (چوبیس تَتْووں) سے پرے پچیسواں تَتْو ہے۔
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Self (Paramātmā/Puruṣa) is beyond the reach of ordinary intellect and is realized when insentient constituents like ego and other material principles are negated; in Sāṅkhya-Yoga terms, it is the twenty-fifth principle transcending Prakṛti’s twenty-four categories.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha explains to his listener a Sāṅkhya-Yoga framework: how sages describe the ultimate Reality and how it stands apart from the material constituents, guiding the seeker toward discriminative insight and renunciation of the non-self.