Shloka 47

अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa

Devanagari script

अलिड्जा प्रकृतिं त्वाहुर्लिज्जिरनुमिमीमहे । तथैव पौरुषं लिड्रमनुमानाद्धि मन्यते,मुनिगण प्रकृतिको लिंगरहित बताते हैं; किंतु हमलोग विशेष हेतुओंके द्वारा ही उसका अनुमान कर सकते हैं। इसी प्रकार अनुमानद्वारा ही हमें पुरुषके स्वरूपका अर्थात्‌ उसके होनेका ज्ञान होता है

Translation

مُنیوں کا کہنا ہے کہ پرکرتی بے لِنگ ہے؛ مگر ہم اسے لِنگ (علامتوں) کے ذریعے ہی قیاساً جانتے ہیں۔ اسی طرح پُرُش کی حقیقت/ہستی بھی قیاس ہی سے معلوم ہوتی ہے۔

Word by Word

अलिङ्गाम्without a mark/attribute; uncharacterized

प्रकृतिम्Prakṛti; nature (primordial matter)

तुbut; however

आहुःthey say; they have declared

लिङ्गिनःthose possessing marks/attributes; the marked ones

अनुमिमीमहेwe infer; we ascertain by inference

तथाthus; in the same way

एवindeed; just; only

पौरुषम्the Puruṣa-principle; the masculine/spirit principle

लिङ्गम्mark; sign; characteristic

अनुमानात्from inference; by means of inference

हिindeed; for

मन्यतेis thought/considered; one thinks

Speaker

वसिष्ठ उवाच

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes