Shloka 12
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
यच्च तत् क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् | यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यममनामयम्,“तथा जिसे क्षर कहा गया है, उसे भी जानना चाहता हूँ। जिसमें इस जगत्का क्षरण (लय) होता है और जिसे अक्षर कहा गया है, उस निर्विकार कल्याणमय शिवस्वरूप अधिष्ठानका भी ज्ञान प्राप्त करना चाहता हूँ
yac ca tat kṣaram ity uktaṃ yatrendaṃ kṣarate jagat | yac cākṣaram iti proktaṃ śivaṃ kṣemyam amanāmayam ||
اور جسے ‘کَشَر’ کہا جاتا ہے— جس میں یہ سارا جگت زوال اور لَے کو پہنچتا ہے— اسے بھی میں جاننا چاہتا ہوں۔ نیز جسے ‘اَکْشَر’ کہا گیا ہے— جو بےتغیر، شِو-سروپ، خیر و عافیت بخش اور ہر رنج و آفت سے پاک ہے— اس کا بھی علم چاہتا ہوں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a fundamental inquiry: to distinguish the perishable principle (kṣara), in which the world undergoes change and dissolution, from the imperishable principle (akṣara), described as unchanging, auspicious, welfare-giving, and free from affliction—pointing toward the highest metaphysical ground sought for liberation.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and higher knowledge, Bhīṣma articulates a seeker’s question: he wants clear understanding of both the changing cosmos that dissolves and the imperishable, beneficent reality that stands as its stable basis.