Shloka 58
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
गुणान् गुणशतैरज्ञात्वा दोषान् दोषशतैरपि । हेतून हेतुशतैश्रित्रैछित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः,राजन्! भरतनन्दन! महाबुद्धिमान् सांख्यके विद्वान् सैकड़ों गुणोंके द्वारा गुणोंको, सैकड़ों दोषोंके द्वारा दोषोंको तथा सैकड़ों विचित्र हेतुओंसे विचित्र हेतुओंको तत्त्वतः जानकर व्यापक ज्ञानके प्रभावसे संसारको पानीके फेनके समान नश्वर, विष्णुकी सैकड़ों मायाओंसे ढँका हुआ, दीवारपर बने हुए चित्रके समान, नरकुलके समान सारहीन, अन्धकारसे भरे हुए गड़्ढेकी भाँति भयंकर, वर्षाकालके पानीके बुलबुलोंके समान क्षणभंगुर, सुखहीन, पराधीन, नष्टप्राय तथा कीचड़में फँसे हुए हाथीकी तरह रजोगुण और तमोगुणमें मग्न समझते हैं। इसलिये वे संतान आदिकी आसक्तिको दूर करके तपरूप दण्डसे युक्त विवेकरूपी शस्त्रसे राजस-तामस अशुभ गन्धोंको और सुन्दर शोभनीय सात््विक गन्धोंको तथा स्पर्शेन्द्रियके देहाश्रित भोगोंकी आसक्तिको शीघ्र ही काट डालते हैं
bhīṣma uvāca |
guṇān guṇaśatair ajñātvā doṣān doṣaśatair api |
hetūn hetuśatais citrair vicitrān vijñāya tattvataḥ, rājan bharatanandana |
mahābuddhimān sāṅkhye vidvān vyāpakajñānaprabhāvāt saṃsāraṃ toyapheṇavat kṣaṇabhaṅguraṃ, viṣṇoḥ śatamāyābhiḥ pracchannaṃ, bhitticitravat, narakulavat sārahīnaṃ, andhakāragartavat bhayaṅkaraṃ, varṣākālatoyabudbudavat, sukhahīnaṃ, parādhīnaṃ, naṣṭaprāyaṃ, paṅkāvasaktahastivat rajo-guṇa-tamo-guṇeṣu magnaṃ manyante |
tasmāt te santānādi-āsaktiṃ dūrīkṛtya tapa-rūpa-daṇḍena yuktayā viveka-rūpa-śastreṇa rājasatāmasa-aśubha-gandhān śobhanīyān sāttvika-gandhāṃś ca tathā sparśendriyasya dehāśrita-bhoga-āsaktiṃ śīghram eva chindanti ||
بھیشم نے کہا: اے راجَن، اے بھرتوں کے فخر! عظیم ذہن رکھنے والا سَانْکھیہ کا جاننے والا سینکڑوں پہلوؤں سے ‘گُن’ کو گُن اور سینکڑوں پہلوؤں سے ‘دوش’ کو دوش، اور بےشمار لطیف و رنگارنگ علتوں کو حقیقتاً پہچان کر، ہمہ گیر بصیرت کی قوت سے اس سنسار کو پانی کے جھاگ کی طرح ناپائدار سمجھتا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Through discriminative insight (Sāṅkhya-viveka), one recognizes saṃsāra as insubstantial and impermanent, entangling the mind in rajas and tamas. Therefore one should cut attachment—especially to family-line continuance and bodily pleasures—using disciplined austerity and sharp discernment, even relinquishing subtle attractions of sattva when they become a new form of clinging.
In the Śānti Parva’s post-war instruction, Bhīṣma addresses the Kuru king (Yudhiṣṭhira) and describes the perspective of a Sāṅkhya-knower: after analyzing qualities, faults, and causes, he sees the world as fleeting and deceptive (māyā) and advocates a practical program of detachment—tapas and viveka—to sever sensory and emotional bonds.