Shloka 41
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः । गतासूनां च कौन्तेय देहान् दृष्टवा तथाशुभान्,नरेश्वर! शब्द-स्पर्श आदि विषय दुःखरूप ही हैं, इस बातको जाने। कुन्तीनन्दन! जिनके प्राण चले जाते हैं, उन मनुष्योंके शरीरोंकी जो अशुभ एवं बीभत्स दशा होती है, उसपर भी दृष्टिपात करे
viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ | gatāsūnāṃ ca kaunteya dehān dṛṣṭvā tathāśubhān ||
بھیشم نے کہا—اے نریشور، حواس کے موضوعات کی بدخصلتی اور ضرر رساں فطرت کو پھر سے جان لو۔ اے کُنتی نندن، اُن انسانوں کے جسموں کو بھی دیکھو جن کی جان نکل چکی ہو—وہ کس قدر منحوس اور گھناؤنے ہو جاتے ہیں—اور اس بصیرت سے دل کو وابستگی سے پھیر دو۔ جسے لذت سمجھ کر لوگ پکڑتے ہیں، وہ انجام میں رنج اور زوال بنتا ہے؛ پس خیرِ اعلیٰ ہی کی جستجو کرو۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Sense-objects (sound, touch, etc.) are intrinsically unreliable and lead to suffering; contemplating the repulsive decay of the body after death strengthens dispassion and supports a dharmic turn toward higher aims rather than sensual attachment.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma urges the king to reflect on two realities—how sense pleasures corrupt and how the body becomes inauspicious after death—so that Yudhishthira may cultivate detachment and govern and live with clearer ethical priorities.