Shloka 115
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्व॑ नारायणो विश्वमिदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्ग संहारकाले च तदत्ति भूय:,नरदेव! यह मैंने तुमसे सांख्यका तत्त्व बतलाया है। इस पुरातन विश्वके रूपमें साक्षात् भगवान् नारायण ही सर्वत्र विराजमान हैं। वे ही सृष्टिकि समय जगत्की सृष्टि और संहारकालमें उसको अपनेमें विलीन कर लेते हैं। इस प्रकार जगत्को अपने शरीरके भीतर ही स्थापित करके वे जगतके अन्तरात्मा भगवान् नारायण एकार्णवके जलमें शयन करते हैं
etan mayoktaṃ naradeva tattvaṃ nārāyaṇo viśvam idaṃ purāṇam | sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca tad atti bhūyaḥ ||
بھیشم نے کہا: اے نردیو! سانکھیہ کا یہ تَتْو میں نے تمہیں بتا دیا۔ یہ قدیم کائنات حقیقت میں ہر سو پھیلے ہوئے نارائن ہی ہیں۔ سೃષ્ટی کے وقت وہی جگت کی تخلیق کرتے ہیں اور پرلَے کے وقت اسے پھر اپنے ہی اندر سمیٹ لیتے ہیں۔ یوں عالم کو اپنے ہی وجود میں سمو کر، سب بھوتوں کے اَنتَرآتْما بھگوان نارائن، کلپوں کے درمیان ایکار्णو کے پانیوں پر آرام سے شयन کرتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a theistic cosmology: the entire ancient universe is Nārāyaṇa Himself. Creation and dissolution are cyclical acts of the same Supreme Being—He manifests the world at creation and reabsorbs it into Himself at dissolution—implying that all beings rest in and depend upon the one divine reality.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on ultimate principles after the war. Here he concludes a doctrinal explanation (linked with Sāṅkhya-style ‘tattva’ discussion) by identifying the cosmic process—sarga and saṃhāra—with Nārāyaṇa’s sovereignty over the universe.