Shloka 113
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
तेषां न तिर्यग्गमन हि दृष्टं नावग्गिति: पापकृताधिवास: । नवा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानमेतन्नपतेडनुरक्ता:,राजन! जो इस सांख्य-ज्ञानमें अनुरक्त हैं, वे ही ब्राह्मण प्रधान हैं, अतः उन्हें मृत्युके पश्चात् कभी पशु पक्षी आदिकी योनिमें जाना पड़ा हो, ऐसा नहीं देखा गया है। वे कभी नरकादि अधोगतिको भी नहीं प्राप्त होते हैं तथा उन्हें पापाचारियोंके बीचमें भी नहीं रहना पड़ता है
Teṣāṁ na tiryaggamanaṁ hi dṛṣṭaṁ nāvagatiḥ pāpakṛtādhivāsaḥ | Navā pradhānā api te dvijātayo ye jñānam etad anuraktāḥ, rājan ||
بھیشم نے کہا: اے راجن! جو اس سانکھیہ-گیان میں دل بستہ ہیں، ان کے بارے میں یہ نہیں دیکھا گیا کہ وہ مرنے کے بعد تِریَک یونی (جانور، پرندے وغیرہ) میں گرتے ہوں۔ نہ وہ نرک وغیرہ جیسی پست گتیوں کو پاتے ہیں، نہ انہیں پاپ کے عادی لوگوں کے درمیان رہنا پڑتا ہے۔ اور اے نریپ! اگرچہ وہ سماجی طور پر نمایاں نہ بھی ہوں، مگر جو دِوِج اس گیان سے وابستہ ہیں، وہی حقیقت میں برہمنوں میں سرفہرست ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Devotion to Sāṅkhya/ātma-jñāna is presented as a decisive purifier: those attached to this knowledge do not fall into lower births or hellish destinies, and true brāhmaṇa-eminence is grounded in knowledge rather than mere social status.
In the Śānti Parva dialogue, Bhīṣma instructs King Yudhiṣṭhira on dharma and liberation. Here he emphasizes the spiritual consequence of Sāṅkhya knowledge, contrasting the fate of the wise with the downward paths associated with sinful conduct.