Shloka 1
अव्यक्त-प्रबोधः (Awakening to the Unmanifest): The 25th and 26th Principles and Eligibility for Brahma-vidyā
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें पपाशरगीताविषयक दो सौ पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २९५ ॥। ऑपनआक्रात छा अर: षण्णवर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: पराशरगीता--वर्णविशेषकी उत्पत्तिका रहस्य, तपोबलसे उत्कृष्ट वर्णकी प्राप्ति, विभिन्न वर्णोंके विशेष और सामान्य धर्म, सत्कर्मकी श्रेष्ठता तथा हिंसारहित धर्मका वर्णन जनक उवाच वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते । एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तद् ब्रूहि वदतां वर,जनकने पूछा--वक्ताओंमें श्रेष्ठ महर्षे! ब्राह्मण आदि विशेष-विशेष वर्णोका जो वर्ण है, वह कैसे उत्पन्न होता है? यह मैं जानना चाहता हूँ। आप इस विषयको बतायें इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें पराशरगीताविषयक दो सौ छानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥// २९६ ॥। ऑपनआक्रात बछ। अर: सप्तनवर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: पराशरगीता--नाना प्रकारके धर्म और कर्तव्योंका उपदेश पराशर उवाच पिता सखायो गुरव: स्त्रियश्व न निर्गुणानां हि भवन्ति लोके | अनन्यभक्ता: प्रियवादिनश्न हिताश्च वश्याश्व भवन्ति राजन्
janaka uvāca
varṇo viśeṣavarṇānāṁ maharṣe kena jāyate |
etad icchāmy ahaṁ jñātuṁ tad brūhi vadatāṁ vara ||
parāśara uvāca
pitā sakhāyo guravaḥ striyaś ca na nirguṇānāṁ hi bhavanti loke |
ananyabhaktāḥ priyavādinaś ca hitāś ca vaśyāś ca bhavanti rājan ||
جنک نے کہا— اے مہارشی! برہمن وغیرہ مخصوص سماجی طبقات (ورنوں) کی یہ امتیازی حیثیت کس سبب سے پیدا ہوتی ہے؟ میں اسے جاننا چاہتا ہوں؛ پس بتائیے، اے بہترین خطیب۔ پراشر نے کہا— اے راجن! اس دنیا میں جو بے-فضیلت ہو، اس کے باپ، دوست، استاد اور عورتیں بھی حقیقتاً اس کے نہیں ہوتے۔ لیکن جو بادشاہ یکسو عقیدت والا، خوش گفتار، خلقِ خدا کے لیے نافع اور خود ضبط ہو، اس کے لیے وہ سب خوش دل، مفید اور فرمانبردار ہو جاتے ہیں۔
जनक उवाच
Educational Q&A
Social standing and harmonious relationships are grounded in guṇa (virtue) and conduct: one who is ‘nirguṇa’ fails to secure stable bonds, whereas single-minded loyalty/devotion, pleasant speech, beneficence, and self-control make others well-disposed and cooperative.
King Janaka asks the sage Parāśara to explain how distinct varṇas arise. Parāśara begins his reply by shifting attention to ethical qualities and behavior as the practical basis for respect, support, and social cohesion.