Shloka 41
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्व तथा गतान् । लोकादस्मात् परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते,“कितने ही ऋषि देवता तथा असुर इस लोकसे परलोकको चले गये। जो सदा यह देखता और स्मरण रखता है वह मुक्त हो जाता है”
gatān ṛṣīn tathā devān asurāṁś ca tathā gatān | lokād asmāt paraṁ lokaṁ yaḥ paśyati sa mucyate ||
بھیشم نے کہا—بہت سے رشی، دیوتا اور اسور بھی اس لوک سے پرلوک کو چلے گئے۔ جو اس حقیقت کو ہمیشہ پیشِ نظر رکھتا ہے—یہاں سے وہاں سب کے گزر جانے کو دیکھتا اور یاد رکھتا ہے—وہ آزاد ہو جاتا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Constant remembrance of impermanence—seeing that even sages, gods, and asuras pass from this world to the next—cultivates detachment and clarity, which leads toward liberation (mukti).
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma advises Yudhishthira on dharma and inner freedom; here he underscores the universal fact of departure from this world as a contemplative aid for overcoming grief, pride, and attachment.