Shloka 38
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयांस्तथा । शरीरं दोषबहुलं दृष्टवा चैव विमुच्यते,“यह शरीर क्या है, बहुत-से दोषोंका भण्डार। इसमें रक्त, मल-मूत्र तथा और भी अनेक दोषोंका संचय हुआ है। जो इस बातको देखता और समझता है, वह मुक्त हो जाता है!
bhīṣma uvāca | raktamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ saṃcayāṃs tathā | śarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā caiva vimucyate ||
یہ جسم خون، پیشاب، پاخانے اور دیگر آلودگیوں کے ذخیرے سے بھرا ہوا، عیبوں سے لبریز ہے—جو اسے یوں ہی حقیقتاً دیکھ لیتا ہے، وہ بےرغبتی پا کر آزاد ہو جاتا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
By contemplating the body as a composite and impurity-laden vessel (blood, urine, feces, and other defects), one weakens attachment and pride in the body; this clear seeing supports dispassion (vairāgya) and leads toward liberation (mokṣa).
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira with a contemplative teaching: recognize the body’s true nature to cultivate detachment and freedom from bondage.